Non-fictie Volwassenen

Het einde van de wereld is een trein
Daniela Ratiu

Dit boek bespreekt de Russische bezetting van Roemenië kort na de Tweede Wereldoorlog en de vergeten hongersnood die de bevolking in Moldavië en Bessarabië in die jaren decimeerde. De hongersnood was een gevolg van extreme droogte. Twee jaar lang was er geen druppel regen gevallen. Daarnaast plunderden de Russische bezetters het gebied leeg. Naar schatting kwamen honderdduizenden mensen om van de honger.

Het boek opent met een beschrijving van het leven in een niet bij name genoemd dorp. Dit ene dorp staat symbool voor de hele regio: de hitte is moordend, de stilte onnatuurlijk en beklemmend, de honger een gesel.
De Russen maken het leven nog zwaarder dan het al is. Mensen komen om van de honger, terwijl treinen vol voedsel en goederen het land verlaten als herstelbetaling aan de USSR. Alles wat eetbaar is, wordt opgegeten. Grassen, eikels, boomschors, druivenpitjes, kikkers, slakken. In pakhuizen ligt voedsel te verrotten, maar dat is bestemd voor Rusland en wacht op transport. Tenslotte is er helemaal niets meer: geen hout, geen eten, geen kleren, geen warmte.

De hele regio komt als gevolg van de Russische terreur en de vreselijke honger in de greep van wetteloosheid. Zelfs kannibalisme komt voor; mensen zijn op zoek naar lijken om ze op te eten, behalve als ze aan tyfus gestorven zijn. Vrouwen worden verkracht door Russische soldaten in bijzijn van man en kinderen. Mensen worden doodgeschoten alsof het om een lastige vlieg gaat.

Stefan, zijn vrouw Saveta en hun vijf kinderen ontvluchten het dorp. Ze hebben treinkaartjes bemachtigd en reizen met een zogenaamde hongertrein naar het westen van Roemenië waar de toestand minder dramatisch is.

Het tweede deel van dit boek beschrijft deze treinreis. De overvolle wagons, de uitgemergelde vluchtelingen, de erbarmelijke hygiënische omstandigheden, de angst voor verraad. Plunderaars bestormen de trein. Rebellerende boeren haken de locomotief af en gaan ermee vandoor. Op stations staat de hongertrein naast treinen tot de nok toe gevuld met koeien, graan, aardolie, hout, maar ook piano’s, naaimachines, onderwijsmateriaal, huishoudelijke artikelen en noem maar op. Deze treinen gaan in de tegenovergestelde richting. De bestemming is met grote letters op elke wagon gekalkt: USSR.

Op de stations de portretten van Stalin. “Stalin lacht de vaders en moeders en kinderen vanonder zijn enorme snor toe…. Het Kinderkoor zingt: Wij danken jou, kameraad Stalin, onze Vader, voor onze gelukkige kindertijd.” Uit een luidspreker schalt de propaganda: “Grote Stalin. Jij, die de lente doet bloeien. Jij, die de aarde vrucht doet dragen. Jij, die de kinderen met jouw sterke hart liefhebt.” In de hal de huilende kinderen, de vluchtelingen in lompen gehuld, de doden die uit de hongertrein worden getild.
Na een dagenlange reis bereikt het gezin de eindbestemming, de stad Arad. Daarmee verschijnt er een glimp van hoop en redding, van de kans om een nieuw bestaan op te bouwen.

Dit boek laat zien hoe propaganda en ideologie gewoonlijk haaks staan op de rauwe werkelijkheid. In de woorden van de auteur: “De nieuwe orde werd opgebouwd met de tank, de kalasjnikov, de laarzen, de kogels, de messen, door te verscheuren. Door te verkrachten, te verpletteren en te moorden.”

In de tweede plaats is dit een indringend verslag van menselijke ontaarding als gevolg van oorlog, repressie en honger. Het slechtste kwam in mensen naar boven. Wreedheid, verraad, verkrachtingen, moordlust en zelfs kannibalisme.

Het boek is in een heel bijzondere stijl geschreven. De twee delen zijn niet onderverdeeld in hoofdstukken. Het verhaal wordt in één lange doorlopende tekst opgeschreven. Uitroeptekens en vraagtekens ontbreken. Soms wordt een zin afgebroken alsof het vervolg te gruwelijk is om op te schrijven. Maar de lezer is in staat om uit de context het vervolg van de zin af te leiden. Het gevolg van deze stijl is dat de zinnen als messen binnenkomen, als hamerslagen inbeuken op het gemoed van de lezer.

Zo kan alleen maar iemand schrijven die heel dicht bij de vreselijke gebeurtenissen uit die periode staat. En inderdaad is dit boek gebaseerd op de familiegeschiedenis van de auteur. De grootouders van de auteur zijn de ellende in Moldavië ontvlucht dankzij een reis met de hongertrein.

Het is een gruwelijk boek. Moet je zo’n boek wel willen lezen? Ik denk het wel. Er zijn mensen die er geen idee van hebben wat er kan gebeuren als de crisis van oorlog en honger uitbreekt. Een weerbare samenleving heeft burgers nodig die beseffen wat er op het spel staat in crisistijd. Lees daarom dit aangrijpende boek.

Daniela Ratiu is een Roemeense schrijver en journalist. Ze publiceerde, romans, gedichten en toneelstukken.
Charlotte van Rooden heeft het boek prima vertaald. Achterin het boek staan enkele verklarende aantekeningen van haar haar hand.

ISBN 9789083685038 | Paperback | Omvang 312 blz. | Uitgeverij Koppernik | 17 september 2026

© Henk Hofman, 28 september 2026.

Lees de reacties op het Forum en/of reageer,  klik HIER.

Project RUST
Rusthuizen voor overspannen moeders
Suzanna Jansen

In dit essay, geschreven voor de maand van de geschiedenis, worden de bijna merkwaardige 'vakanties' besproken die huisvrouwen in de jaren '50 en '60 kregen als zij 'overspannen' waren of uitgeput. Die vakanties in een rusthuis dienden om aan te sterken zodat zij na terugkeer weer tegen hun huishoudelijke taak opgwassen waren.  

De vrouwen in het rusthuis waren verplicht om te wandelen en te slapen en kregen goed eten. Vol trots werd dan ook regelmatig in de brieven gemeld dat zij in gewicht aangekomen waren. De meeste vakanties duurden een paar weken, de langste was zes weken. Ook de moeder van Suzanna Jansen moest in 1963 naar een rusthuis om aan te sterken. 
Maar de aanleiding van dit essay was voornamelijk de reactie van mensen die Jansens boek De omwenteling of de eeuw van de vrouw hadden gelezen. Daarin beschreef zij o.a. over haar moeder 'die moest gaan rusten'. Daar kwam een storm aan reacties op, vooral de thuissituatie die aanleiding gaf tot opname in het rusthuis werd meermaals genoemd. 

Dit gegeven intrigeerde Jansen zo dat ze samen met haar 15 jaar oudere zus Petra op onderzoek uitging over het hoe en waarom van de opname van haar moeder en al die andere vrouwen. Zelf was Suzanna nog te jong om zich iets van moeders afwezigheid te herinneren. 
Het resultaat is iets om over na te denken en te beseffen hoe zwaar die vrouwen het in die tijd hadden.

Nederland zat nog met de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog, de wederopbouw. De (katholieke) gezinnen waren groot, er was weinig voedsel en vooral weinig geld. Getrouwde vrouwen mochten niet werken. En pastoors wil was wet, dus de kinderen bleven komen, daar was de vrouw voor geschapen, voorbehoedsmiddelen waren uit den boze. Dat een vrouw ook een mens was met eigen gedachtes en mogelijk eigen dromen had, daar werd nauwelijks aan gedacht. Zij was de spil van het gezin en moest het financieel, geestelijk en lichamelijk allemaal maar zien te rooien. Niet zo verwonderlijk dat niet iedere vrouw dat volhield.

De rode draad in dit essay zijn de brieven die de vrouwen in het rusthuis en kinderen naar elkaar schreven. De kinderen hielden zich groot, alles ging prima thuis. Dat jonge kinderen, met name meisjes, hun moeders vervingen en het huishouden draaiende hielden was een gegeven,

In toegankelijke taal laat Suzanna Jansen laat met dit essay zien hoe destijds de positie van de vrouw was en hoeveel er van hen verwacht werd. Erg indrukwekkend.

ISBN 9789026372865 | Paperback met flappen | 64 pagina's | AmboAnthos | 24 september 2026

© Dettie, 28 september 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

In de greep van Erdogan
De strijd om de democratie in Turkije
Mitra Nazar

De titel van dit boek is goed gekozen. Erdogan kwam in 2003 via verkiezingen aan de macht en heeft daarna stap voor stap Turkije in een ijzeren greep gekregen. 
De EU heeft daar onbedoeld aan bijgedragen. Turkije knoopte onderhandelingen aan voor toetreding tot de EU. Om lid te kunnen worden van de EU moeten democratie en rechtsstaat goed functioneren en de mensenrechten worden gerespecteerd.

In Turkije greep echter het leger regelmatig in om de seculiere staat, gesticht door Kemal Atatürk, te beschermen tegen Islamitisch fundamentalisme. Onder goedkeurend oog van EU rekende Erdogan af met de dominantie van het leger en verschoof hij de macht naar de politie. Toen het leger eenmaal buitenspel was gezet, brak Erdogan de onderhandelingen met de EU af.

Dit is een schrijnend voorbeeld van een politiek-met-goede-bedoelingen maar met averechtse effecten. Veel kritische Turken hadden de EU al gewaarschuwd dat Erdogan een “autoritaire islamist in schaapskleren” was.

Inmiddels zijn de bordjes totaal verhangen. Europa is afhankelijk geworden van Turkije. In ruil voor veel geld houdt Turkije de grenzen gesloten voor migranten. Bovendien is het land als NAVO-bondgenoot van cruciale betekenis. Dus zwijgt Europa over de grove schending van mensenrechten in Turkije en kijkt het hiervan weg. Het is gemakkelijker om een ander land met sancties te treffen zonder dat daar een hoge prijs voor hoeft te worden betaald.

Maar het kan nog erger worden. Eén van de volgens Nazar beste Turkse journalisten waarschuwt het Westen: “Geloof het of niet: wat er met Turkije gebeurt, komt jullie kant op.” Gezien de spanningen in landen als Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië als gevolg van verkiezingswinst van populistische partijen is dit een waarschuwing die maar beter serieus kan worden genomen. Autocratische regimes komen tot stand zonder dat de bevolking echt door heeft wat er aan de hand is tot het te laat is. Het begint bij de stembus. Politici worden democratisch gekozen, maar eenmaal aan de macht veranderen ze de spelregels. Ze plaatsen de media onder hun controle en zetten de rechterlijke macht naar hun hand. Toen in Turkije uiteindelijk toch protesten losbraken, kwam dat te laat. “Ze hadden al te veel macht”, citeert Nazar een demonstrant.

Erdogan werd ooit gezien als man van het volk. Geleidelijk aan is Erdogan een geïsoleerd leven gaan leiden. Het contact met de werkelijkheid is hij daardoor kwijtgeraakt. Hij heeft nauwelijks nog zicht op de problemen waar mensen mee worstelen. In Ankara bewoont hij een paleis met meer dan 1000 kamers. Hij verplaatst zich in gepantserde voertuigen vergezeld door tientallen lijfwachten. Zijn ministers, adviseurs en medewerkers zijn jaknikkers, die hem niet durven tegen te spreken en voor geen goud de boodschappers van slecht nieuws willen zijn.  

Mitra Nazar heeft haar boek thematisch ingedeeld. Het gaat over de ontmanteling van de Turkse democratie, over Kemal Atatürk de grondlegger van het seculiere Turkije in 1923, over het beklagenswaardige lot van de Koerden, over de marginale rol van vrouwen in de samenleving en het schokkende geweld tegen vrouwen, over de strijd om de hoofddoek, over de aardbevingen in het land, de corruptie, het gevangeniswezen, de persvrijheid en de dominante aanwezigheid van de Islam.

Nazar is een vakbekwame journaliste. Haar observaties zijn nauwkeurig, haar analyses scherpzinnig en ze heef zich goed ingelezen. Regelmatig zet ze ontwikkelingen in hun historisch perspectief. Ze heeft bovendien een levendige stijl van schrijven.

Haar werk als correspondent was niet gemakkelijk. Haar woorden moest ze wikken en wegen. Een perskaart is voor één jaar geldig. Elk jaar moet je in oktober al beginnen met de aanvraag voor het volgende jaar. En de perskaart is weer nodig voor de aanvraag en verlenging van de verblijfsvergunning. In 2020 stond Turkije op plek 154 van de persvrijheidsindex, die 180 landen omvatte.  Veel Turkse journalisten zitten in de gevangenis of zijn ontslagen.

Een enkele maal schrijft Nazar over haar persoonlijke omstandigheden. Als ze verslag uitbrengt van de vreselijke aardbeving in 2023 beseft ze dat een aardbeving in haar woonplaats Istanbul een reële mogelijkheid is. Ze vraagt informatie op bij de gemeente en ontdekt dat haar wijk in het rood op de aardbevingsrisicokaart staat. Dan schrijft ze: Mijn eigen sterfelijkheid accepteren lukt nog wel, maar als ouder kan ik niet verdragen dat mijn kind iets kan overkomen.”

In 2025 besluit ze om te stoppen als correspondent in Turkije. “Het voelde alsof we op een tikkende tijdbom woonden. Ik wilde mijn dochter niet langer blootstellen aan de dreiging van meer aardbevingen.” Het was geen gemakkelijk besluit, want Erdogan ten spijt was ze gesteld geraakt op de warmte van de Turken, hun veerkracht en hun solidariteit.

Ik heb dit boek met veel waardering gelezen. Regelmatig zag ik de reportages van Nazar in het NOS-Journaal. Haar boek is onontbeerlijk om een samenhangend beeld te krijgen van de transitie die Turkije doormaakte: van democratie naar autocratie. De les voor ons is dat een democratie snel in een autocratie kan veranderen als de verkeerde personen aan de macht komen.  

Voor in het boek is een kaart opgenomen van Turkije en van Istanbul. Ik heb er vaak gebruik van gemaakt bij het lezen van het boek.

Mitra Nazar (1980) is een Nederlandse journalist. Haar moeder komt uit Friesland, haar vader uit Iran. Ze studeerde Pedagogische Wetenschappen in Utrecht met als minor Journalistiek. Voor de NOS was ze correspondent in Turkije van 2020-2025. Nu werkt ze als verslaggever voor Nieuwsuur.

ISBN 9789046835944 | Paperback | Omvang 300 bladzijden | Uitgeverij Nieuw Amsterdam | 10 september 2026

© Henk Hofman, 23 september 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.

---

Het verhaal van Nederland
De Tweede Wereldoorlog
Een nieuwe kijk op de oorlog in Nederland en de overzeese gebiedsdelen
Marchien den Hertog, Alex Bakker, Ricci Scheldwacht

Dit boek, gebaseerd op de bekende televisieserie, maakt de ondertitel helemaal waar. Het biedt een nieuwe kijk op de oorlogsjaren vanwege de nadruk die wordt gelegd op de voorheen onderbelichte maar grote rol van vrouwen in het verzet en omdat bekende gebeurtenissen belicht worden vanuit nieuwe invalshoeken en ons beeld van de oorlog met nieuwe verhalen wordt verrijkt. Zo is het verrassend te vernemen dat bovengemiddeld veel mensen uit de koloniën, die in Nederland zijn tijdens de bezetting, actief werden in het verzet.

Het boek is goed geschreven en leest bijzonder gemakkelijk. De vaste structuur is een prettige ondersteuning bij het lezen.
Elk hoofdstuk opent met een tijdlijn. De daaropvolgende tekst is royaal voorzien van foto’s en van tekstblokken die een bepaald onderwerp verder uitdiepen. Aan het slot van elk hoofdstuk zijn verwijzingen te vinden naar verdere informatie, hetzij op papier, hetzij op het scherm. Tevens vinden we er qr-codes met informatie over locaties die het bezoeken waard zijn.

Nadat de aanloop naar de tweede Wereldoorlog is beschreven, treffen we een hoofdstuk aan over de vijf oorlogsdagen. Met een slecht uitgerust leger wordt er toch op meerdere plaatsen felle tegenstand geboden. In drie daaropvolgende hoofdstukken worden de bezettingsjaren treffend beschreven. Halverwege het boek is een hoofdstuk opgenomen over de oorlogsjaren in Nederlands-Indië. Dit hoofdstuk loopt door tot 1949. Het is verbazingwekkend dat het pas bevrijde Nederland oorlog ging voeren om Indië bezet te houden. De lange weg naar de bevrijding van het vaderland (hoofdstuk 7 in dit boek) lag nog vers in het geheugen, maar de les ervan werd niet toegepast op het land dat men zelf bezet hield. Het laatste hoofdstuk is een nabeschouwing op de oorlogsjaren.

Het boek maakt duidelijk hoe kwetsbaar democratische structuren zijn en hoe ernstig de gevolgen zijn als elke controle op de macht is verdwenen. Daarmee is dit boek ook een heel actueel boek geworden. Opnieuw wordt immers het democratisch bestel bedreigd. Van buitenaf, maar ook van binnenuit door extremisten. Hoewel ook een democratie niet perfect is, is de burger met elk alternatief slechter af. Dat hebben de bezettingsjaren wel duidelijk gemaakt.

Valt er nog wat aan te merken op dit boek? Niet veel eigenlijk. En het is fijn om dat te constateren. Toch een kleinigheid. Bij de foto op bladzijde 145 staat geen onderschrift. De begeleidende tekst gaat over de Hollandsche Schouwburg. De foto geeft echter het Namenmonument aan de Weesperstraat weer.

Onvermijdelijk is dat er altijd valt te discussiëren over gemaakte keuzes. Corrie ten Boom bijvoorbeeld had ook genoemd kunnen worden als opmerkelijke en dappere vrouw. Haar leven leest als een thriller. Zij woonde in een horlogezaak in Haarlem. Tijdens de oorlog was er in huis een geheime kamer gemaakt voor Joodse onderduikers. Het gezin werd verraden en opgepakt. Maar de Duitsers konden de geheime kamer niet vinden. De onderduikers hebben het overleefd. Corrie zelf overleefde het vrouwenkamp Ravensbrück. Haar zus Betsy stierf er in december 1944.

Bij de bespreking van de lotgevallen van gedropte geheim agenten in bezet Nederland miste ik aandacht voor het zogeheten Englandspiel. De Duitsers vingen de meeste agenten op, die ze dwongen om via de radio verkeerde informatie door te geven aan Londen. Hoewel deze agenten de afgesproken veiligheidscode weglieten, bleef Londen doorgaan met het droppen van agenten. Zodoende zijn 54 agenten om het leven gekomen als gevolg van blunders.

Verhalen in overvloed dus. Het is aan de auteurs om hun afwegingen te maken en daar zijn ze prima in geslaagd. In een betrekkelijk kort bestek van nog geen 300 bladzijden krijgt de lezer een heel compleet beeld van de oorlogsjaren.

Het boek getuigt ervan hoe oorlog het beste in de mens kan oproepen door eigen leven op het spel te zetten en een mens in nood te redden, maar ook het slechtste (verraders, collaborateurs en zwarthandelaren). Het ging hard tegen hard. Geen wonder dat de invloed van de oorlog nog generaties lang te merken was.

Dit is kortom een bijzonder moei boek dat prachtig is uitgegeven.

Daan Schuurmans, de verteller in de televisieserie, schreef het Voorwoord.
Marchien den Hertog is historicus, journalist en eindredacteur van maandblad “Ons Amsterdam).
Alex Bakker (schrijver van hoofdstuk 4) is historicus en onderzoeker voor televisiedrama, documentaires en tentoonstellingen.
Ricci Scheldwacht (schrijver van hoofdstuk 5) is journalist en actief als presentator in het Indische circuit.

ISBN 9789046836590 | Hardcover | Omvang 288 blz. | Uitgeverij Nieuw Amsterdam | 17 september 2026

© Henk Hofman, 14 september 2026

Lees de reacties op het Forum en/of klik HIER.

De gestolen zegel
Bram Klein

Een miezerige stukje papier dat zoveel waard is dat mensen ervoor gaan liegen en bedriegen, je gelooft het niet!
Maar dat is wel het geval.
Als Bram Klein, schrijver van beroep, een mail krijgt van een onbekende, wil hij dat eigenlijk negeren, naar de prullenbak ermee. Maar hij ziet wat er in de onderwerpregel staat:

‘Gestolen postzegel Tsjecho-Slowakije 4 kronen van J.L. Klein’

Dat kan hij niet negeren en hij laat zijn werk voor wat het is.

Het is het begin van een zoektocht naar een postzegel die in 1991 gestolen is op de postzegeltentoonstelling in Japan. De zegel van Brams vader.
Klein is natuurlijk op de hoogte van de passie die zijn nu overleden vader had voor postzegels. Hij deelt die zelf niet, maar raakt toch diep betrokken bij de handel en wandel van de postzegelwereld. Want die zegel van 4 kronen, die dus jaren uit het zicht was, is nu aangeboden op een veiling.

Toen zijn vader in 1991 zijn verzameling instuurde voor de internationale tentoonstelling is er iets helemaal fout gegaan. Er verdwenen twee postzegels.
Dat was eigenlijk onmogelijk, er werd heel zorgvuldig mee omgegaan. Veiligheidsmaatregelen, certificaten, de hele mikmak. Hans Klein, de vader, had wel een vermoeden wie de dader was, maar kon het nooit hard maken, en de zegels werden nooit meer gezien.

En nu zou er een opgedoken zijn?
De verzekering had destijds een fors bedrag uitgekeerd, dus eigenlijk is de zegel nu van die maatschappij. Niet van Bram Klein.
Maar het laat hem niet los.
Als hij contact opneemt met de afzender van de mail, is dat een sprong in de maalstroom van de filatelie.

Het verhaal is tweeledig: in het heden voert de kwestie Klein naar Praag, waar hij te maken krijgt met leugenaars en bedriegers. Wie is er te vertrouwen als het om zoveel geld gaat?
Er komen zelfs rechtszaken aan te pas, en dat in het Tsjechisch, dat hij natuurlijk niet spreekt.
Daarnaast heeft Klein ook onderzoek gedaan naar de zegel zelf: waarom is die zo bijzonder? Zo kostbaar?

Je verwacht het niet, dat een verhaal over een postzegel zo boeiend kan zijn...
Maar dat is het dus wel!
Deels vanwege het verhaal op zich, maar ook omdat Bram Klein een fijne schrijfstijl heeft. Hij weet de spanning er goed in te houden! Hij vertelt hoe bezeten iemand kan zijn, hoever iemand kan gaan om te krijgen – stelen in dit geval – wat hij hebben wil.
Dit verhaal heeft toendertijd de kranten gehaald, het is allemaal echt gebeurd! Onvoorstelbaar!

ISBN 9789462973701 | Hardcover | 320 pagina's | Uitgeverij de Kring | juni 2026
Het boek werd eerder uitgegeven in 2018, maar dan wel in Tsjechië.

© Marjo, 15 augustus 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

Gewoon jezelf zijn
Mariëlle Poland

Mariëlle Poland ontdekte dat ze anders is, ze voelt meer en neemt op intenser en complexer niveau waar dan andere mensen.
Ze had moeite met de manier hoe er met zaken omgegaan werd. Natuurlijk probeerde ze zich aanvankelijk aan te passen naar 'wenselijk' gedrag. Naar gedrag zoals iedereen zich volgens ongeschreven wetten zich gedraagt. Maar het paste niet bij haar.
Naarmate ze zich meer bewust werd van haar aanpassingen, waardoor ze steeds meer moeite kreeg met zichzelf én haar omgeving, besloot ze meer naar haar lichaam te luisteren. Dat lichaam protesteerde namelijk steeds meer.

Ze neemt met moeite maar wel bewust afscheid van mensen die niet meer bij haar passen. Haar ontwikkeling is een andere kant op gegaan. 
Het is noodzakelijk. Ook geeft ze haar baan op om start haar eigen praktijk om mensen te helpen die ook kampen met hoogegvoeligheid en het ánders' zijn. Ze leert hen om te gaan met hun onzekerheid en weinige zelfvertrouwen verkregen door mensen die niet hooggevoelig zijn. 'Het zal wel aan hun liggen' denken hooggevoelige mensen en kinderen. Wat moeten ze doen? 

Toch zijn het wel vooral haar kinderen die een grote leerschool blijken. Treffend is de uitspraak van haar zoon die op een voor hem ongeschikte school zit. "Zo kan ik niet leren mama" zegt de vierjarige Senne, na twee weken. Omdat Mariëlle Poland zelf maar al te goed weet hoe het voelt als je voldoen moet aan een stramien die niet bij je past, rinkelen gelijk alle alarmbellen. Er wordt gezocht naar een andere school zowel voor dochter Marit als Senne. Opmerkelijk is hoe veel beter ze zich daar voelen. Beide kinderen zijn hooggevoelig.

In het boek lezen we over de persoonlijke ervaring van Mariëlle en de weg die ze heeft afgelegd om te leren hoe ze met haar hooggevoeligheid moet omgaan en welke aanpassingen daarvoor nodig waren. Maar ook is het boek inzichtgevend en een pleidooi voor kinderen en volwassenen die meer voelen dan doorsnee mensen. Iedereen moet vanaf de geboorte al voldoen aan regels en ongeschreven gewenst gedrag. Een handje geven, stilzitten in de klas etc. Dat lukt bij veel mensen maar de groep gevoelige mensen hebben moeite met deze zaken als het niet bij hun past.
Mariëlle wil dat er meer gekeken wordt naar het kind, de méns en hun potentie en minder naar het gewenste protocol. Zodat elk mens tot zijn recht komt en doet wat er bij hem of haar past. Haar verhaal vormt een houvast voor mensen die nog zoekende zijn. 

Gewoon jezelf zijn’ is een vervolg op ‘De ontdekking van mijn ware ik’
Zie ook de website van Mariëlle Poland

ISBN 9789048438945 | Paperback | 141 pagina's | Free Musketeers | 2016

© Dettie, 9 augustus 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

De Drijver
Het spraakmakende leven van Wim Thomassen, de rode burgemeester
Klaas Tammes

Wim Thomassen (1909-2001) is burgemeester geweest van Zaandam (1948-1958), Enschede (1958-1965) en Rotterdam (1965-1974). Hij was lid van de Partij van de Arbeid, vandaar dat er in de ondertitel staat ‘de rode burgemeester’. De titel zelf is de bijnaam die hij zich verwierf. Thomassen ging door roeien en ruiten om zijn doelen te bereiken.

Thomassen moet van beton zijn geweest. In alle drie de steden, maar vooral in Zaandam en Rotterdam moest hij bijna permanent het politieke gevecht aangaan. Thuis moest hij het politieke debat soms nog eens dunnetjes overdoen met zijn vrouw, die veel linkser en activistischer was dan hijzelf.

De rode draad in het beleid van Thomassen was dat geld eerst verdiend moest worden voor het uitgegeven kon worden. Werkgelegenheid was een topprioriteit voor hem.

Dat leverde hem in Zaandam felle gevechten op met de communistische fractie in de gemeenteraad. De belangen van de arbeidende klasse werden in de ogen van de communisten ondergeschikt gemaakt aan het grootkapitaal. In Rotterdam moest de rode burgemeester de confrontatie aangaan met zijn eigen partij. Het verwijt van de PvdA was dat Thomassen onvoldoende oog had voor problemen in achterstandswijken. Welvaart zou voor hem belangrijker zijn dan welzijn.

In Zaandam legde Thomassen zich toe op de komst van een regionaal gasbedrijf en de aanleg van de Coentunnel. In Enschede zette hij zich in voor de stichting van de Technische Hogeschool en het doortrekken van de E8 waardoor Twente aansluiting kreeg op het Westen van het land. In Rotterdam lag de focus op de uitbreiding en de bereikbaarheid van de haven.

In de debatten was Thomassen ijzersterk. Hij kende zijn dossiers, was een begaafd spreker en zijn tegenstanders waren vaak niet opgewassen tegen zijn cijfermateriaal en argumenten. Eigenlijk ontbrak het aan politici die in staat waren op hetzelfde niveau tegenspel te bieden aan de rode burgemeester.

Thomassen stond kritisch tegenover de media. De berichtgeving was in zijn ogen vaak eenzijdig en bevooroordeeld. Artikelen over bijvoorbeeld demonstraties waren volgens hem nogal eens gebrekkig en soms gekleurd door persoonlijke voorkeuren van de journalist.

De burgemeester stond sowieso al ambivalent tegenover demonstreren.  Toen er in de gemeenteraad een voorstel kwam om het vergunningstelsel los te laten en te volstaan met een melding dat er een demonstratie zou worden gehouden was hij daar mordicus op tegen. “Demonstraties op de openbare weg betekenen een beperking van de vrijheid van andere burgers en het is de taak van het bevoegd gezag normen te stellen waarbij die vrijheidsbeperking van anderen bij demonstraties tot een minimum wordt teruggebracht.” Een vergunning was dus onmisbaar om de openbare orde te handhaven. Ook was Thomassen niet blij met de enorme kosten die demonstraties met zich meebrachten vanwege de noodzakelijk politie-inzet.

Thomassen was niet content met het systeem van evenredige vertegenwoordiging in de Nederlandse democratie. De deelname van veel kleine partijen in het politieke bedrijf zag hij als schadelijk voor het slagvaardig functioneren van het bestel. Daar valt mijns inziens wel wat op af te dingen. In de Verenigde Staten is een verlammende patstelling ontstaan tussen Democraten en Republikeinen in Senaat en Congres. In Groot-Brittannië is de zevende premier in tien jaar tijd aangetreden. En Duitsland blinkt ook niet uit in bestuurbaarheid met een regering gevormd door CDU en SPD. Het bestaan van slechts enkele grote partijen zegt niets over politieke stabiliteit, temeer daar binnen die partijen meestal ook weer sprake is van een linker- en rechtervleugel.

Heel wat opvattingen en standpunten van Thomassen vallen vandaag de dag buiten het politieke referentiekader. Toch zijn veel van zijn standpunten het naar mijn mening nog steeds waard om mee te wegen in de besluitvorming. Zie bijvoorbeeld wat hierboven is gesteld over het recht op demonstreren en zijn nadruk op werkgelegenheid.

Zijn laatste dagen sleet Thomassen in een verpleeghuis. Bezoekers vonden het ontluisterend om te zien hoe hij in een rolstoel zat, omringd door demente mensen en hijzelf depressief. De stoere, charismatische burgemeester was een schaduw van zichzelf geworden. ‘Vreselijk om te zien”.
Zijn vrouw heeft hem niet lang overleefd. Ze waren bijna zeventig jaar getrouwd geweest.

Klaas Tammes verstaat de kunst om met zijn boeken kleurrijke en markante personen voor het voetlicht te halen. Hij schreef eerder biografieën over onder meer Hans Gruijters, burgemeester van Lelystad, de eerste 20 vrouwelijke burgemeesters in Nederland, Ridder van Rappard, burgemeester van Gorinchem en Molly Geertsema, Commissaris van de Koningin in Gelderland.

In al deze boeken valt dezelfde aanpak op. Tammes werkt snel, leest zich goed in, heeft een vaardige pen en gevoel voor het anekdotische materiaal. Hij baseert zich op archiefmateriaal, krantenartikelen, vergadernotulen en heeft soms tientallen interviews gehouden met bekenden van de hoofdpersoon. Daarnaast is in elk boek een fotokatern opgenomen.

Tammes (1948) heeft sociale geografie gestudeerd en is oud-burgemeester van Lienden, Heteren (wnd.) en Buren.  Misschien is het een idee dat het volgende boek van de oud-burgemeester een autobiografie is?

Een mooi boek!

ISBN 9789044661583 | Paperback | Omvang 325 blz. | Uitgeverij Prometheus | 30 juni 2026

© Henk Hofman, 4 augustus 2026 

Lees de reacties op het Forum en/of reageer klik HIER.

Bewijs dat je een mens bent
Rino Feys

In 2014 touwden ze, sinds 2016 leven ze gescheiden. Ahmed en Laila, Palestijnen woonachtig in Gaza
"Ahmed moest vluchten na een conflict met de plaatselijke Hamasleiders. Ze proberen al jaren opnieuw samen te zijn." 
Dit boek is het relaas van al die pogingen.

Ahmed is uiteindelijk in België terecht gekomen. Hij staat in nauw contact met Laila, die het steeds moeilijker krijgt in Gaza. 
Zoals wel bekend is, is het ontzettend moeilijk om dat gebied te verlaten en dankzij crowdfunding lukt het hem om een bedrag bij elkaar te krijgen om zijn vrouw vrij 'te kopen'.  Ze kan naar Caïro. Wie nu denkt dat ze snel herenigd zullen zijn heeft het mis. Keer op keer wordt de hereniging geweigerd omdat de ene keer volgens de instanties de huwelijskdatum niet klopt. De andere keer heeft Ahmed, weer volgens de instanties te weinig inkomen... Gelukkig krijgt hij na verloop van tijd een vaste baan als logistiek ondersteuner, in een zorgcentrum. In Gaza was hij student fysiotherapie. 

Ondertussen gaat Laila er bijna aan onderdoor. Haar familie zit in Gaza waar de toestand vreselijk is, vooral na het uitbreken van de oorlog op 7 oktober 2023. Ahmed bezoekt zijn vrouw zo vaak als het kan. De situatie is verschrikkelijk en nagenoeg uitzichtloos. Een poging om met een vervalst paspoort voor Laila te vluchten, loopt mis. Opnieuw zijn ze een hoop geld kwijt op niets af. Het stel heeft het geluk dat Laila niet terug hoeft naar Gaza maar in Caïro mag blijven. Maar Caïro is voor een vrouw alleen ook geen veilige stad. Ahmed kan niet terug naar Gaza, daar wordt hij zo goed als zeker vermoord vanwege zijn opstand tegen Hamas. 

Rosa, een gepensioneerde vrouw, vangt Ahmed zo goed als ze kan op. De schrijver en Rosa proberen alles om Ahmed uit de akelige situatie te halen. Zelfs de staatssecretaris wordt aangeschreven. Laila stort ondertussen helemaal in. Ze kan niet meer. Maar Ahmed moet eerst zes loonbrieven overhandigen als bewijs dat hij inderdaad een vaste baan heeft, dus... weer wachten.

Het is vreselijk om te lezen hoe zakelijk en afstandelijk alle instanties reageren. Er is geen enkele menselijke ondertoon, regels zijn regels, elke punt en komma moet goed staan voordat Laila mag komen. Maar de strijd moet doorgaan en zijn er ook veel mensen die hun nek uitsteken om het stel eindelijk bij elkaar te krijgen. Je leeft ontzettend met Ahmed en Laila mee. Héél langzaam begint er toch een lichtpuntje in de situatie te komen, er zijn instanties die precies weten hoe te handelen en langzamerhand gloort er hoop... En dan kan Laila na bijna 10 jaar eindelijk naar haar man!

Dit keer gaat het over een Palestijns stel, maar natuurlijk zijn er zoveel meer vluchtelingen die vanwege gevaar voor eigen leven weg moet uit hun geboorteland, alles moeten achterlaten, in de hoop dat ze iets kunnen bereiken voor hun gezin of familie. Het verhaal is indrukwekkend en feitelijk, Het geeft ons inzicht in hoe het achter de schermen eraan toe gaat. Hoe star en stug instanties zijn in zowel het land van herkomst of het land waar iemand asiel heeft gekregen. Gelukkig heeft Rino Feys er ook een ménselijk verhaal van gemaakt, want een mooie tegenhanger tegen de kille en koele houding vormt. Het zou mooi zijn als meerdere mensen dit boek zouden lezen.

Rino Freys is schrijver en voormalig boekhandelaar. Hij publiceerde meerdere boeken, waaronder Het geluid van brekend glas en Wat duurt wachten lang, 

ISBN 9789493508767 | Paperback | 145 pagina's | Borgerhoff & Lamberigts | 3 juni 2026

© Dettie, 2 augustus 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

Klopjacht
Patrick van der Valk

Waargebeurde gebeurtenissen, oftewel true crime, verteld door een politieman.
Patrick van der Valk werkt bij de Verkeerspolitie. Dat betekent controleren op gordels, verlichting, kentekenbewijzen en gebruik van alcohol in het verkeer. Als de dienstleiding meer wil: nauwere samenwerking met de wijkteams en de recherche, is Van der Valk daar wel voor te vinden. Als teamleider Opsporing zet hij nu de verkeerscontroles in om informatie te verzamelen over mogelijke criminelen. Ze gaan samenwerken met team ROE (afdeling Regionale Opsporing en Executie) en met het arrestatieteam.

Het is een succes, en in 2007 krijgt hij de kans om een speciale unit op te richten, met als doel het oppakken van voortvluchtige, veroordeelde criminelen. Van der Valk ontdekt dat in alleen al zijn arrondissement zestienduizend vonnissen open staan, dat wil zeggen dat deze criminelen hun straf niet hebben uitgezeten, en vrij rondlopen.

In de jaren die volgen spoort hij verkrachters en moordenaars op, en drugscriminelen.
Later heten ze ROG (Regionale Opsporing Gesignaleerden), een van de eerste van dergelijke taskteams in Nederland.

Afluisteren, met bijvoorbeeld telefoontaps, spioneren en surveilleren, achtervolgen, en dan het liefst de gezochte onverwacht overmeesteren.
In dit true crime boek staan de meest spannende anekdotes: wie moet er opgespoord worden, wat heeft diegene op zijn kerfstok, met daarna de werkwijze over het oppakken.
Er werd een bepaalde terminologie gebruikt:
‘Genomen. Ik probeer herkenning te pakken’. En: ‘ik ga op de beentjes’.

Voor in het boek staat vermeld dat bepaalde namen, locaties en details gewijzigd zijn of ook verzonnen. Het zijn allemaal zaken waarbij het ROG succes had, en dat zijn er veel: 551 boeven goed voor 412 jaar en 3 maanden gevangenisstraf!
Des te onbegrijpelijker dat er in 2017 gereorganiseerd moest worden, waarbij er voor Patrick van der Valk geen plaats meer was.

Patrick van der Valk werkte 22 jaar lang bij de politie, waar hij in 2007 een van de eerste voortvluchtigenteams oprichtte, met een aanhoudingsresultaat van honderden voortvluchtigen. Tegenwoordig is hij veiligheidsconsultant in de private-, media-, en sportwereld.

ISBN 9789021064123 | Paperback | 272 pagina's | Uitgeverij Luitingh-Sijthoff | juni 2026

© Marjo, 29 juli 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

Athene en Sparta
De rivaliteit die de loop van de Griekse geschiedenis bepaalde
Adrian Goldsworthy

Athene in Attica en Sparta op de Peloponnesos zijn twee steden uit de Oudheid die ook nu nog tot de verbeelding spreken. In Athene getuigen de restanten van tempelgebouwen hoog op de Akropolis van de vroegere macht en glorie van de stad. De Spartanen lieten geen zichtbare sporen na van hun status als militaire macht in Griekenland. Voor toeristen is er in Sparta weinig te zien, maar in Athene des te meer.

Adolf Hitler zag Sparta als een voorbeeld voor nazi-Duitsland. Hij prees de Spartanen omdat ze zwakke baby’s direct na de geboorte doodden. Volgens hem was Sparta ‘de sterkste raciale staat in de geschiedenis’ [bron: Laurence Rees, In de geest van de nazi’s, blz. 107]. Toen in 1942 een Duits leger bij Stalingrad omsingeld werd door de Russen, kregen de ingesloten soldaten te horen dat ze net als de vroegere Spartaanse soldaten tot de dood toe moesten strijden. Een Spartaanse soldaat keerde immers van het slagveld terug of mèt zijn schild of òp zijn schild. Voor weer andere eigentijdse leiders is de Atheense democratie een bron van inspiratie.

Adrian Goldsworthy maakt in dit boek duidelijk dat het een vergissing is om Athene en Sparta als volstrekte tegenpolen te zien. Zeker botsten ook ideeën op elkaar: democratie tegenover aristocratie; cultuur tegenover militarisme; vrijheid tegenover discipline. Ook de Atheense democratie werd echter na verloop van tijd steeds agressiever en had zijn beperkingen. Het stemrecht was voorbehouden aan mannelijke burgers, nieuwe ingezetenen kregen geen burgerrechten en bondgenoten waren schatplichtig aan de stad.

De rivaliteit tussen deze twee steden is het centrale thema van dit boek. De focus ligt dus op politiek, heerschappij en oorlog, minder op kunst en filosofie.

Athene en Sparta waren bondgenoten in de strijd tegen het Perzische Rijk. Sparta had het sterkste leger en Athene de sterkste vloot. In deze combinatie en gesteund door andere Griekse steden werden twee grootschalige Perzische invasies afgeslagen. Goldsworthy beschrijft heel boeiend hoe de oorlog verliep, welke krijgstactieken werden ingezet en hoe het mogelijk was dat de sterkste militaire macht uit die tijd werd verslagen door de Grieken.

De Griekse steden weten dus het Perzische juk te ontlopen, maar raken daarna verwikkeld in onderlinge rivaliteit. Beide partijen zoeken naar bondgenoten en in 431 v. Chr. ontlaadt de spanning zich in de Peloponnesische Oorlog. Die duurt maar liefst dertig jaar, brengt beide steden aan de rand van uitputting, maar eindig met de nederlaag van Athene.

Voor Sparta was het een zogenaamde Pyrrhusoverwinning. Het dalende geboortecijfer, de verliezen in de oorlog, de slachtoffers die vielen na een grote aardbeving en de opstand van tot slaafgemaakten hadden de gevechtskracht van de stad ondermijnd. Voor beide steden gold dat hun bloeitijd voorbij was. Andere plaatsen zoals Korinthe en Thebe speelden een steeds belangrijkere rol en uiteindelijk onderwierp de Macedoniër Alexander de Grote heel Griekenland inclusief Attica en de Peloponnesos aan zijn gezag.

Het boek van Goldsworthy voldoet aan de wetenschappelijke standaard van grondigheid en deskundigheid, en is tegelijk heel toegankelijk geschreven. Een knappe prestatie!

Het fotokatern, grotendeels in kleur, telt dertien bladzijden. In de tekst zijn vijftien kaarten opgenomen die de beschrijving van militaire operaties verduidelijken.

Adrian Goldsworthy is een gelauwerde historicus met een grote expertise op het gebied van de Oudheid. Hij promoveerde op een onderzoek naar de opbouw en inzet van het Romeinse leger. Hij was docent aan Cardiff University en London University. Tegenwoordig legt hij zich uitsluitend toe op het schrijven van non-fictie en is zijn oeuvre inmiddels indrukwekkend.

Het boek is goed vertaald door Roelof Posthuma. De vormgeving van het omslagontwerp (Bij Barbara) en het binnenwerk (Studio Mol) zijn heel geslaagd. Kortom: een aantrekkelijke uitgave voor liefhebbers van goedgeschreven non-fictie van wetenschappelijke kwaliteit.

ISBN 9789401921442 | Paperback | Omvang: 587 blz. | Uitgeverij Omniboek | 16 juli 2026

© Henk Hofman, 30 juli 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.

Eén vierkante kilometer ellende
Herinneringen aan Bureau Warmoesstraat
Joop van Riessen

We kennen Joop van Riessen van de vele thrillers die hij schreef, waarin Anne Kramer de hoofdrol heeft. Die boeken zijn fictief maar voor het schrijven ervan heeft Van Riessen zeker ook geput uit zijn eigen herinneringen. Hij was namelijk hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie.

Hij was nog een broekie toen hij in 1965 begon aan bureau Warmoesstraat in Amsterdam.
Op nummer 48 zat een klein politiebureau, dat later vergroot werd en zou uitgroeien tot het meest beruchte politiebureau van Nederland. Tot 1968 was Van Riessen er inspecteur, een tijd die achteraf gezien gemakkelijk was: er waren nog geen drugs en geen verslaafden. Men had nog eerbied voor een agent, en het werk bestond voornamelijk uit het aanpakken van vechtersbazen en kleine criminaliteit.
Hij stelt dat er relatief weinig corruptie was, hetgeen helaas snel zou veranderen. Het is een van de dingen die hij aan zal pakken als hij na een intermezzo terugkeert als hoofdinspecteur.

Dat is in 1975, de tijd waarin het toch gemoedelijke volksbuurtje totaal veranderd was: De Wallen waren ‘Eén vierkante kilometer ellende’ geworden. Behalve dat het een beruchte hoerenbuurt was, had Chinese maffia er goktenten en heroïne geïntroduceerd. En er heerste veel corruptie.
Aan Van Riessen viel de moeilijke taak ten deel om de overlast van druggebruikers en drugshandelaren aan te pakken als ook de prostitutie, het gokken en ook nog berovingen en moorden, normvervaging en corruptie.

In dit boek vertelt hij anekdotes, hij noemt de provo’s en krakers, de rellen – bijvoorbeeld bij de kroning van Beatrix – en geeft zo een beeld van de roerige jaren ’60 en ‘70 in Amsterdam.
Met collega Jelle Kuiper besloot hij het bureau aan de Warmoesstraat te sluiten. Dat was in 2001, na een lange periode ‘ellende’. Toch eindigt hij het boek met de mededeling dat hij met plezier in de Warmoesstraat werkte en er met trots op terug kijkt als hij na veertig jaar als hoofdcommissaris terugkijkt op zijn carrière.
Dat is dan ook wat de verhalen uitstralen.
De vele foto's maken het boek helemaal compleet.

Joop van Riessen (Bloemendaal, 1943) stopte in 2004 als politieman. Daarna is hij als algemeen adviseur verbonden geweest aan het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement te Den Haag.
Vanaf 2008 leidt hij zijn eigen onderneming: Joop van Riessen, Communicatie & Advies.
In 2009 verscheen zijn eerste politiethriller, Vergelding (shortlist Schaduwprijs 2010).

ISBN 9789462973503 | Paperback | 144 pagina's | Uitgeverij De Kring | mei 2026

© Marjo, 22 juli 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER

Voor de ondergang
Hitlers jaren in de Wolfsschanze
Felix Bohr

In 1933 kwam Hitler in Duitsland aan de macht. De daaropvolgende jaren waren voor het regime een succes: de economie bloeide op, de immense werkeloosheid verdween in korte tijd, in 1938 voegde Oostenrijk zich bij het Duitse Rijk. De nazi-elite baadde in weelde en leidde een decadent-luxueus leven.

In plaats van tevreden te zijn met wat was bereikt, ontketende Hitler een oorlog van mondiale omvang. In 1941 overrompelde hij met een Blitzkrieg de Sovjet-Unie, want daar lag de ‘Lebensraum’ die het Duitse rijk voor zijn voortbestaan nodig zou hebben.
Om leiding te geven aan deze oorlog, werd een commandopost gebouwd in Oost-Pruisen in de omgeving van Rastenburg. Hitler gaf er de naam Wolfsschanze aan.

Nu ligt dit gebied in Polen en trekt het voormalige hoofdkwartier van Hitler ongeveer 350.000 bezoekers per jaar. Ik was er zelf in 2014 en zag hoe toeristen in oude pantserwagens over het gigantische terrein werden gereden. De restanten van de vele bunkers, diep verscholen in de bosse, verbonden door voetpaden met daarboven camouflagenetten, maakten indruk. Tegelijk was de sfeer naargeestig en beklemmend. 
De nazileiders trokken zich terug uit hun paleizen om vanaf 1941 op deze eenzame plek vrijwillig als mollen half onder de grond te gaan leven. Alles wat ze hadden bereikt, ging in deze oorlog verloren. 

De Wolfsschanze was in een moerassig gebied gebouwd. Felix Bohr schrijft dat er nauwelijks een zonnestraal door de boomkruinen heen drong. In de vertrekken van barakken en bunkers hing een klamme lucht. Het terrein was vergeven van de muggen.
De nazitop had paleizen ingewisseld voor bunkers met metersdikke muren gelegen achter hoge prikkeldraadhekken. Overal patrouilleerden SS’ers en waren er strenge veiligheidsmaatregelen van toepassing om een volledig isolement te waarborgen.

En toch pleegde Claus von Stauffenberg op 20 juli 1944 in dit zwaarbeveiligde complex een aanslag op de Führer tijdens een stafbespreking. Er vielen vier doden en er waren meerdere gewonden. Als door een wonder ontsnapte Hitler aan de dood. Zijn kleren waren gescheurd, zijn trommelvliezen kapot, maar ernstige verwondingen waren er niet. Van de twee bommen in de aktentas van Von Stauffenberg had hij er slechts één op scherp kunnen zetten. Het eikenhouten tafelblad en een zware tafelpoot hadden de dictator afgeschermd. Vanwege de warmte stonden de ramen open waardoor de kracht van de explosie afnam.

Nergens anders bracht Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog zoveel tijd door als hier in dit verlaten gebied. Hij was nog maar sporadisch in Berlijn. Toen Russische legers de Wolfsschanze naderden, keerde Hitler in november 1944 noodgedwongen terug naar Berlijn. De hoofdstad werd vrijwel dag en nacht gebombardeerd. Daarom moest Hitler ook in Berlijn een onder de grond gelegen bunker betrekken. In deze Führerbunker, waarin de dictator het daglicht helemaal niet meer zag, pleegde hij uiteindelijk zelfmoord (april 1945).

Aan de hand van dagboeken, memoires, brieven, getuigenissen en andere bronnen geeft Felix Bohr een levendig verslag van de laatste levensjaren van Hitler en het leven van diens entourage.
Volgens hem was het gevolg van het isolement en het ongezonde leven dat Hitler het contact met de werkelijkheid verloor. Dat gold ook voor zijn entourage. Het front en het dagelijks leven van de Duitse bevolking in een kapotgebombardeerd land lag ver buiten hun voorstellingsvermogen.

De focus van het boek ligt niet alleen op Hitler. De auteur bespreekt welke ministers en generaals in de bunker aanwezig waren, hij beschrijft het dagelijkse leven in de Wolfsschanze, gaat in op de rol van de ongeveer dertig vrouwen die als typiste en administratieve medewerkers waren aangesteld. 

De aanslag op Hitler wordt uitgebreid beschreven. Zijn gezondheid en de pogingen van lijfarts dr. Morell om de Führer met pepmiddelen op de been te houden krijgen ruime aandacht.

Hitler kon charmant en attent zijn voor zijn medewerkers. Stalin en Mao boezemden hun omgeving een dodelijke angst in. De ondergeschikten van Hitler waren op hem gesteld. Toen bleek dat de oma van een typiste een Jodin was, ontsloeg Hitler haar. Maar hij gaf zes maanden salaris mee en zorgde ervoor dat de familie niet gedeporteerd werd.

Eén hoofdstuk gaat over de Holocaust, die vanuit deze bunker werd aangestuurd en waarvoor Himmler regelmatig op bezoek kwam om orders te krijgen en resultaten te vermelden. Hoewel er geen enkel schriftelijk stuk bestaat waarin Hitler de opdracht gaf voor deze genocide, is het onmogelijk dat deze zonder zijn goedkeuring zou hebben plaatsgehad. Alles werd in het werk gesteld om de moordmachinerie te verheimelijken, maar er sijpelde onvermijdelijk toch informatie door naar de samenleving. ‘Wir haben es nicht gewusst?’ Iedereen die het wilde weten, kon het weten, noteert Bohr.

Dit buitengewoon interessante boek maakt duidelijk dat in dit inmiddels bijna vergeten oord beslissingen van het grootste belang zijn genomen. Bohr pleit er dan ook voor om op het terrein een groot documentatiecentrum neer te zetten. Bezoekers kunnen dan kennisnemen van de geschiedenis van Hitlers hoofdkwartier, maar ook van de vreselijke terreur die op deze plek werd bedacht en over Europa werd uitgestort.
Een uitstekende suggestie, als het authentieke karakter van de Wolfsschanze maar wel behouden blijft. Auschwitz is al verworden tot een attractie waar horden fotograferende toeristen in rijen langs verbrandingsovens en galgen worden geleid. Bij het voormalige vernietigingskamp Sobibor gaat het dezelfde kant op. Als we ons rekenschap geven van ons verleden, moeten we dat niet in de mal van ‘vermaak’ gieten.

Dit uitstekend geschreven en goed gedocumenteerde boek geeft een indringend beeld van de laatste levensjaren van Hitler, voor zijn definitieve ondergang, wegkwijnend in een bunker, maar tot zijn dood nog steeds in staat om als een gewonde leeuw om zich heen te slaan.

In de tekst zijn bijna dertig foto’s opgenomen. Een plattegrond van het bunkercomplex en twee kaarten geven inzicht in de ligging van het hoofdkwartier en het verloop van de strijd tegen de Russen. Notenapparaat, literatuuropgave en een register ontbreken niet.
Kortom: prima werk van auteur en uitgever.

Felix Bohr (1982) is historicus en journalist. Hij is hoofd van de geschiedenisredactie van Der Spiegel.  

ISBN 9789029555203 | Paperback | Omvang 320 blz. | Uitgeverij De Arbeiderspers| 25 juni 2026

© Henk Hofman, 20 juli 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.

Zeven Habsburgse zussen
Een roemrucht vorstenhuis in revolutionair Europa
Veronica Buckley

In dit boek staat een omvangrijk fotokatern – in kleur – waaruit een beeld oprijst van de Europese aristocratie in de achttiende eeuw. Mannen in schitterend uniform of ambtsgewaad met al hun onderscheidingen opgespeld. Fraai gekapselde vrouwen die gekleed zijn in prachtige gewaden, bezaaid met diamanten. Het roept het beeld op van een onbezorgd en plezierig leven, gevuld met feesten en ander vertier.

De werkelijkheid was anders. Kinderen van de aristocraten werden al op jonge leeftijd uitgehuwelijkt.  Dat was een kwestie van berekening. Het ging om het smeden van allianties en om het krijgen van wettige kinderen waarmee het voortbestaan van een dynastie veilig werd gesteld. Portretten van de huwelijkskandidaten werden uitgewisseld, zodat men een beeld kon krijgen van het uiterlijk van de kinderen. Zo nodig waren dit geflatteerde portretten.
In veel gevallen verlieten kinderen op de leeftijd van dertien of veertien jaar het ouderlijk huis om in een vreemde omgeving verder op te groeien en het liefst zo snel mogelijk kinderen te krijgen. 

Veronica Buckley schreef hierover een fascinerend boek. Centraal staan Maria Theresia (1717-1780) en haar zeven dochters. Maria Theresia was koningin van Oostenrijk- Hongarije en tot 1765 keizerin over het Heilige Roomse Rijk. Ze kreeg zeven dochters en negen zonen.

In een inleidend hoofdstuk geeft Buckley een overzicht van de historische, politieke en culturele tijdsomstandigheden waarin de Habsburgers leefden en regeerden. Daarna komen de levens van de zeven dochters aan de orde.

Buckley kiest er niet voor om aan elk van de dochters een afzonderlijk hoofdstuk te besteden. Steeds bespreekt ze per tijdvak van een paar jaar de belangrijkste ontwikkelingen uit dit gezin. De chronologie is dus het uitgangspunt en daar valt veel voor te zeggen, want overlap en herhalingen worden hiermee vermeden. Wel is het een hele tour om de veelheid aan personages, soms met dezelfde namen, uit elkaar te houden.

Maria Theresia probeerde dus haar dochters via een uitgekiende strategie aan een machtige en rijke man uit te huwen. Ze eiste van al haar dochters dat ze zich zouden schikken in hun lot. Daar viel ook onder dat ze hun man moesten gehoorzamen en behagen.

De oudste dochter bleef ongetrouwd. Zij had een slechte gezondheid en om die reden werd er aan haar vruchtbaarheid getwijfeld.

Voor een tweede dochter werd het problematisch toen zij de pokken had gekregen. Pokken waren de meest levensbedreigende ziekte van die eeuw. Maria Theresia verloor zelf drie kinderen aan deze ziekte. Wie het overleefde was getekend door littekens. Deze dochter, voorheen geroemd om haar knappe uiterlijk, was niet meer in trek op de huwelijksmarkt van de Europese aristocratie. Dit vereiste concessies om het gebrek aan schoonheid te compenseren.

Omdat liefde geen rol speelde bij de keuze van een partner, waren maîtresses en minnaressen een normaal verschijnsel in de paleizen. Ook vrouwen konden er een minnaar op na houden. Daardoor nam het risico op geslachtsziekten enorm toe. Zo kreeg een derde dochter vijftien kinderen in haar huwelijk, hoewel haar man haar had besmet met syfilis en twee baby’s symptomen van de ziekte vertoonden.

Weer een andere dochter wilde na een bevalling haar kind graag zelf voeden. Daar had ze toestemming voor nodig van haar man en die vroeg zijn vader, de Franse koning, om advies. Zijn mening was dat borstvoeding een vrouw minder aantrekkelijk maakte en hij wilde dat zijn zoon en schoondochter meer kinderen kregen. “Het recht van de man op seks gaat boven het recht op borstvoeding voor de baby”.

De jongste dochter Marie Antoinette huwde met koning Lodewijk XVI van Frankrijk. Het stel was nog zo jong dat kinderen uitbleven, totdat een broer van Marie Antoinette haar uitlegde hoe een en ander in zijn werk ging. Aan de vooravond van de Franse Revolutie heeft Marie Antoinette een loodzwaar leven gehad. Haar leven en dat van haar man eindigde op het schavot onder het valmes van de guillotine. Marie Antoinette onderging haar lot dapper en waardig.

Het boek eindigt met Napoleon die van Joséphine de Beauharnais scheidde omdat dit huwelijk kinderloos bleef. Hij trouwde vervolgens met Marie Louise, een kleindochter van Maria Theresia.

Dit boek is soms hilarisch en dan weer één grote tragedie. Het keurslijf van het hofceremonieel en van allerlei conventies was verstikkend. Mannen en vrouwen zijn diepongelukkig geworden door te trouwen om redenen die met politiek, maar niet met aantrekkingskracht hadden te maken.

Ook in Nederland kwam dit gesol met kinderen voor. Zo trouwde de toekomstige stadhouder Willem II op de leeftijd van veertien jaar met de negenjarige Mary Stuart, dochter van de Engelse koning Karel I.

Veronica Buckley heeft zich goed ingelezen, heeft grip op de stof, las honderden brieven die de Habsburgers aan elkaar schreven, en beschikt over een vlotte pen. Kortom: een mooi boek!

Veronica Buckley schrijft over kunst, geschiedenis en reizen. Ze werd geboren in Nieuw-Zeeland en woont in Wenen. Frappant is dat zij zelf uit een gezin van zeven dochters komt.

ISBN: 978904503037424 | Paperback | Uitgeverij Atlas Contact | Omvang 530 blz. | 23 april 2026
Het boek is prima vertaald door Fennie Steenhuis en Jetty Huisman.

© Henk Hofman, 17 juli 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.