Reformatie, Revolutie, Restauratie
Geloof verbeeld in de 16de-19de eeuw
Peter van Dael
De Amerikaanse atoomgeleerde Richard Oppenheimer heeft eens gezegd dat kunst laat zien tot welk kwaad de mens in staat is, maar ook welke ‘adel van geest’ hij kan scheppen. Een mooie uitspraak, die het vitale belang van de kunsten benadrukt.
Het boek van Peter van Dael is daar een prima voorbeeld van. Goya (1746-1828) laat de gruwelen van de oorlog zien (blz. 183). Rembrandt (1606-1669) de kracht van vergeving als de vader de verloren zoon met open armen ontvangt (blz. 30).
Het boek draait om drie tijdvakken. De Reformatie die de tot dan ongedeelde christenheid spleet in een rooms-katholiek en protestants deel. De Franse Revolutie die scheiding bracht tussen kerk en staat, waarmee een aanzet tot secularisering werd gegeven. En het tijdvak van Restauratie in de 19de eeuw, die weer aansluiting zocht bij tradities uit het verleden.
Voor de Franse Revolutie waren het hof en de kerk de belangrijkste opdrachtgevers. Die rol werd daarna overgenomen door de staat en individuele burgers. Bovendien werkten veel kunstenaars niet langer in opdracht, maar waren ze vrij om voor de markt te werken.
De rode lijn die de drie tijdvakken met elkaar verbindt, is de Bijbel als bron van inspiratie voor de kunstenaar. Kunst en geloof bleven dus nauw aan elkaar verbonden. In de eerste twee tijdvakken was persoonlijk geloof een voorwaarde voor christelijke kunst. In het laatste tijdvak hoefde een kunstenaar die christelijke kunst maakte zelf geen christen te zijn.
Dit boek, zo lezen we in de Inleiding, is geschreven voor iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis van de kunst. De auteur geeft het advies om werken die worden besproken maar niet afgebeeld, op te zoeken op internet. Een goed advies! Ik heb het ook toegepast op werken die wèl zijn afgebeeld, omdat je dan kunt inzomen op details en aanvullende informatie krijgt. Lees je dan vervolgens de tekst van de auteur dan heeft dat een toegevoegde waarde.
De veelheid aan besproken kunstenaars en hun kunstwerken is indrukwekkend. Tekst en afbeelding sluiten goed op elkaar aan. De kwaliteit van de afbeeldingen, meestal in kleur, is prima. De tekst is zorgvuldig, helder en nauwkeurig geschreven, en aan het eind van een hoofdstuk vat de schrijver zijn verhaal samen in een synthese. Zo geeft hij aan het eind van het hoofdstuk over de Reformatie aan dat kunst in die periode nog in een eeuwenoude traditie stond, waarin het beeld een pedagogische en herinnerende functie had, en waarin protestanten en katholieken kunst gebruikten om hun eigen geloofsopvattingen uit te dragen. Kunst had dus een polemisch karakter.
Interessant is de kwestie die op blz. 50 wordt behandeld. In Genesis 3: 15 staat dat de kop van de slang, die Maria in het paradijs heeft verleid om van de verboden vrucht te eten, verpletterd zal worden. Maar door wie? Katholieken lazen in de Latijnse tekst het woord ‘ipsa’. Protestanten het woord ‘ipse’. De toevoeging dat ‘ipsa’ de mannelijke vorm is en ‘ipse’ de vrouwelijke vorm had de betekenis van dit verschil duidelijk gemaakt voor degene die het Latijn niet machtig is. In het ene geval (‘ipse’) is het Jezus die de kop van de slang zal vermorzelen, in het andere geval (‘ipsa’) is het Maria. Eén letter verschil waarachter een wezenlijk verschil van inzicht schuilgaat!
Op blz. 82 gaat het over een ‘Kolveniersgilde’. In tegenstelling tot België is in Nederland ‘Kloveniersgilde’ gebruikelijk.
Maar verder niets dan lof voor dit goed geschreven en heel mooi uitgegeven boek. Voor leken, maar ook lezers die vertrouwd zijn met kunst en kunstgeschiedenis, is dit een prima gids! Op de achterflap lezen we dat in de zoektocht naar een eigentijdse identiteit het christelijk verleden niet verloochend kan worden. Dit boek is daar een prachtig bewijs van.
Peter van Dael studeerde kunstgeschiedenis, filosofie en theologie. Hij doceerde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en de Pontificia Università te Rome. Eerder besprak ik voor Leestafel zijn in 2024 bij dezelfde uitgever verschenen “Van Catacombe tot Sixtijnse Kapel. Geloof verbeeld in de Vroegchristelijke tijd, Middeleeuwen en Renaissance”.
Het ontwerp van de omslag is verzorgd door Bart van den Tooren, het binnenwerk door Rob Westendorp.
ISBN 9789464566420 | Paperback | Omvang 242 blz. | Uitgeverij Walburgpers, Zutphen | 6 november 2025
© Henk Hofman, 11 februari 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
