Non-fictie Volwassenen

De kronieken van de dood
Opstand en executies in de Nederlanden
Isabel Casteels

De titel “De kronieken van de dood” doelt op duizenden 16e-eeuwse verslagen van terechtstellingen in de Nederlanden, opgetekend door tijdgenoten.

Isabel Casteels heeft ze doorgenomen en dat moet een “monnikenwerk” zijn geweest. Het is goed om te zien dat de uitkomsten van haar onderzoek alle inspanningen de moeite waard waren. De kronieken leveren een schat aan informatie op over de procesgang, gewoonten en rituelen, de doelstellingen van overheid en rechters en de verwachtingen van burgers en publiek. Het beeld dat wij hebben van deze executies spoort lang niet altijd met de historische werkelijkheid.

De auteur heeft terecht voor een thematische aanpak gekozen. Zo volgen we de route die een terdoodveroordeelde aflegt van aanklacht tot het galgenveld. In afzonderlijke hoofdstukken komt eerst de rol van de rechtbank aan de orde, daarna de beul die het vonnis uitvoert, vervolgens de veroordeelde die het lijdend voorwerp in het geheel is, om dan in te zoomen op het publiek dat komt kijken en tot slot komen we aan de weet wat er met het geëxecuteerde lichaam werd gedaan. In het laatste hoofdstuk vraagt de auteur zich af of rechtspraak in de 16e eeuw barbaars en onmenselijk was, en/of executies dienden als volksvermaak.

In de 16^e eeuw stonden niet alleen criminelen op het schavot. Het is de tijd van geloofsvervolgingen. Aanhangers van de Reformatie waren ‘ketters’ en ketters werden door politieke en kerkelijke autoriteiten op één lijn gezet met criminelen. Het effect van hun dood was echter niet wat de overheid had verwacht. Het publiek zag geen moordenaars en rovers op het schavot staan, maar gegoede burgers met een respectabele reputatie. Mannen en vrouwen die bovendien geen berouw toonden, maar moedig als martelaar voor hun geloof stierven. Het kwam voor dat sympathisanten het schavot bestormden om de veroordeelde op het laatste moment te redden van een wisse dood. Daarom gingen de autoriteiten ertoe over ketters in het geheim terecht te stellen en sloten ze de plek van de terechtstelling af voor publiek.

Het bijwonen van executies was sowieso geen plezierig tijdverdrijf. Ook als het criminelen betrof toonde het publiek vaak compassie en medelijden met de veroordeelde persoon. Als de beul onhandig was en onnodig vreselijk lijden veroorzaakte, reageerde het publiek verontwaardigd en boos. Soms werd om die reden een executie afgebroken en bleef de veroordeelde in leven.

 Er gold een ongeschreven regel dat als een vrouw bereid was met de man op het schavot te trouwen deze vrijgelaten moest worden. Dit kwam overigens niet veel voor, want het was toch wel een schande om met een veroordeelde man te trouwen.

Met het verstrijken van de tijd veranderden ook de opvattingen over het handhaven van recht en gezag. Met het aanbreken van de Franse Tijd in 1795 kregen Verlichtingsbeginselen de overhand in de wetgeving. De tortuur (foltering) verdween, de pijnbank en het galgenveld werden afgeschaft. De doodstraf bleef nog een eeuw lang in het Wetboek van Strafrecht staan en daarmee was er ook nog steeds een beul nodig, al werd die nu scherprechter genoemd.

Dat alles is zonder meer een vooruitgang. Toch is de vraag terecht of de mensheid vandaag de dag zoveel geciviliseerder is dan in de 16^e eeuw. Casteels schrijft over het risico dat wij lopen op een misplaatst superioriteitsgevoel. Dan sluiten we de ogen voor het systematisch geweld dat ook nu nog in onze maatschappij plaatsvindt. Barbaarsheid is van alle tijden.

Daar heeft ze zeker gelijk in. Het is opvallend dat juist in onze tijd geweld een bron van vermaak is. Ter ontspanning kijkt de moderne mens naar gewelddadige films, speelt gewelddadige games of bezoekt een ‘torture museum’ in de hoofdstad. Onze wetgeving kunnen we aanpassen, de menselijke aard laat zich moeilijker kanaliseren.

Naar mijn mening is dit een prima boek. Het is een heel leesbaar en boeiend boek, zorgvuldig geschreven, met een actuele spits. Er zijn veel afbeeldingen opgenomen en daarbovenop is er een kleurenkatern met 49 illustraties. Achter in het boek lezen we meer over het leven van de kroniekschrijvers, er is een tijdlijn opgenomen en we treffen daar de bibliografie en de eindnoten aan.

Isabel Casteels (1994) studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Dit boek is gebaseerd op haar promotieonderzoek aan de universiteiten te Leuven en Leiden (2020-2024). Momenteel is ze doctoraatsonderzoeker aan de KU Leuven en aan de Universiteit Leiden. 

ISBN 9789020987478 | Hardcover | 253 bladzijden | Uitgeverij Lannoo | 6 oktober 2025

© Henk Hofman, 2 februari 2026