Samenzwering tegen Hitler
1938
Officieren tussen moed en wanhoop
Bert Tigchelaar
De aanloop
In 1933 kwam Hitler in Duitsland aan de macht. Doordat Duitsland zich in snel tempo herbewapende, smolt de werkeloosheid weg als sneeuw voor de zon. Het zorgde voor een ongekende populariteit van Hitler onder de bevolking. Toch waren er nog mensen die doorgrondden dat het nazibewind in de kern misdadig van aard was. Er bleven dan ook haarden van verzet bestaan tegen de bijna almachtige nazi’s. Meubelmaker Georg Elser was er in 1939 bijna in geslaagd om Hitler om het leven te brengen. Een bom, verborgen in een spreekgestoelte ontplofte. Dertien minuten daarvoor had Hitler vroeger dan gepland zijn rede afgerond en was hij vertrokken. Een jaar daarvoor was een coup van hoge officieren van de Wehrmacht op het laatste moment afgeblazen. Drijvende kracht achter die coup was kolonel Hans Oster die bij de Duitse inlichtingendienst werkte. In april 1944 ontsnapte Hitler opnieuw aan de dood bij de aanslag van Claus von Stauffenberg.
De vrienden
Hans Oster was vanaf het begin een verklaard tegenstander van de nazi’s. Hitler noemde hij nooit bij naam, maar hij sprak over hem als “das Schwein”. Als zoon van een protestantse dominee voelde hij zich omwille van zijn geweten verplicht om Hitler ten val te brengen. Oster was zeer bevriend met de Nederlandse militaire attaché in Berlijn, majoor Sas. Hun vrouwen konden het ook goed met elkaar vinden en regelmatig brachten ze in gezinsverband tijd met elkaar door. Een complicerende factor daarbij was wel dat mevrouw Sas een overtuigd aanhanger van Hitler was, waar ze overigens later van teruggekomen is.
Nederland op de hoogte, maar toch onvoorbereid
Oster informeert majoor Sas tot in detail over de plannen die Hitler heeft om Polen te veroveren (1939), daarna over de aanval op Denemarken en Noorwegen (april 1940) en vervolgens over de Blitzkrieg tegen Nederland, België en Frankrijk (mei 1940).
Zelden is een regering vooraf zo goed geïnformeerd geweest over buitenlandse agressie dan de Nederlandse. De opstelling van troepen, de aanvalsassen, de doelstelling, de aanvalsdatum, alles speelde majoor Sas door naar Den Haag. Beide mannen waagden daarvoor hun leven. Het is dan wel schrijnend dat met hun informatie vrijwel niets is gedaan. In Den Haag kon men niet geloven dat een Duitse officier zijn land zou verraden. En Sas kon Oster niet bij name noemen, maar moest koste wat kost zijn bron beschermen. Daarnaast werden aanvalsdata keer op keer verschoven vanwege slechte weersomstandigheden. Daardoor verloor majoor Sas zijn geloofwaardigheid.
Hoongelach en hooivorken
Op den duur reageerden de beleidsmakers in Den Haag met hoongelach op de alarmerende berichten van Sas. Parachutisten die bij Den Haag landen? Die vangen we wel op met hooivorken. Minister-president De Geer heeft geen flauw benul van militaire zaken. Eelco Kleffens, minister van buitenlandse Zaken, wil uitstralen dat Nederland echt neutraal is en staat er daarom op dat een deel van het leger in de kuststrook wordt gepositioneerd om een Engelse dreiging het hoofd te bieden. Oud-minister-president Colijn hecht evenmin geloof aan de alarmerende boodschap van Sas. Generaal Reijnders verbiedt het Sas om contact op te nemen met koningin Wilhelmina. Zij en prins Bernhard vertrouwen de rapporten van Sas wel en maken zich grote zorgen. Opperbevelhebber Winkelman zegt zelfs begin 1940 nog tegen Sas dat hij diens zegsman maar “een misselijke vent vindt”. In zijn ogen is Oster niet meer dan een landverrader. Een paar maanden later haalt Sas zijn gelijk.
De afloop
ppp; -Als de oorlog in het Westen op 10 mei 1940 losbreekt is Nederland totaal onvoorbereid ondanks de precieze informatie van majoor Sas. Ook heeft de Nederlandse regering verzuimd om de informatie van Sas door te sluizen naar Londen, Parijs en Brussel. Dat strookte namelijk niet met de Nederlandse neutraliteitspolitiek.
Sas overleeft de Tweede Wereldoorlog. Hij is in de loop der jaren zelfs bevorderd tot generaal-majoor. Wrang is dat hij in oktober 1948 bij een vliegtuigongeluk om het leven komt, nog wel op de dag dat zijn echtscheiding wordt uitgesproken. Hans Oster wordt in de nasleep van de mislukte aanslag op Hitler in april 1944, opgepakt en gevangenzet. In april 1945, een paar dagen voor de bevrijding wordt hij geëxecuteerd.
Het boek
Dit boek leest als een thriller. Maar met het verschil dat het hier echt om leven en dood gaat. De Nederlandse regering kreeg de plannen van Hitler op een presenteerblaadje aangereikt. De toenmalige politieke en militaire beleidmakers konden zich niet voorstellen dat Duitsland in handen van misdadigers was gevallen. Men ging uit van fatsoen, integriteit en vertrouwen, niet van leugen, bedrog en agressiviteit. In die wereld loste je problemen op via onderhandelingen en het sluiten van een redelijk compromis. Het was ook de houding van Chamberlain die via de route van appeasement een oorlog probeerde te voorkomen. Zelden hebben politici en ook hoge militairen zo gefaald als in de jaren rond 1938.
Auteur en uitgever
Bert Tigchelaar (1946-2004) was onderzoeksjournalist. Hij was jarenlang correspondent in Duitsland voor krant, radio en ook het NOS-journaal. Vlak voor zijn overlijden verscheen dit boek. Gelet op onze tijdsomstandigheden is het heel goed dat Just Publishers dit boek onder een iets gewijzigde titel opnieuw uitgeeft. Het boek is geïllustreerd en de bronnen worden verantwoord in het notenapparaat. Tigchelaar heeft het resultaat van zijn grondig en degelijk onderzoek omgezet in heel leesbaar, maar tegelijk ook onthutsend boek. Incompetente mensen die op beleidsniveau terechtkomen, maken catastrofale fouten en dat heeft mensen het leven gekost.
9789089750334 | Paperback | Omvang 262 blz. | Uitgever Just Publishers | 20 juni 2025
© Henk Hofman, 5 februari 2026
Lees de reacties op het Forum en reageer, óf klik HIER.
