Maarten 't Hart - Het psalmenoproer (samenleesboek)

De stijl draagt bij aan de sfeer. Maar ik kan er nooit mijn vinger op leggen wat het dan is in die stijl dat de sfeer oproept. En dat heeft ook nog nooit iemand aan mij duidelijk kunnen maken. Ik denk dus dat het een combinatie is: de stijl en het verhaal, de keuze van de taal, dat alles tesamen roept de sfeer op, en hoe je die combinatie nou precies moet maken, ik denk niet dat iemand dat weet.

Daar zeg je zowat, Marjo: wat het dan is in die stijl dat de sfeer oproept. Maar ondertussen heb ik al gemerkt dat je vaak feilloos aanvoelt wanneer het het geheel "klopt". Ik denk dat je met de formulering: combinatie van verhaal (inhoud dus), taalkeuze en stijl er niet ver naast zit!

Hoe een schrijver dat doet of moet doen, is natuurlijk een ander paar mouwen...

Tiba.

Dag Roel,

Wat ik probeerde te zeggen was, dat er tussen de vorm die Geert Mak en Frank Westerman (De graanrepubliek) gekozen hebben (veel feiten, vrijwel geen fictie) en historische romans zoals die van Hella Haasse (veel fictie, enkele feiten) een grote kloof ligt, die langzamerhand gevuld wordt met boeken die niet in een van beide categorieën ondergebracht kunnen worden. Naar nieuwe vormen zoeken is ook een manier van ontwikkelen.

De methode Mak en Westerman acht ik ook niet het meest geschikt om de historische wetenschap van dienst te zijn in de zin van: meer inzicht in het grote geheel. Maar aan de andere kant: ik ben er wel van overtuigd dat je om mensen geïnteresseerd te doen geraken in de “grote” historie zult moeten beginnen met de “kleine”, eventueel persoonlijke, geschiedenis. Daarom zie ik het als een verdienste als schrijvers zoeken naar nieuwe vormen om de kleine (èn grote geschiedenis) onder de aandacht van een breder publiek te brengen. Aan de echte historici de taak om de ontwaakte belangstelling bij het grote publiek vervolgens vast te houden en bij te sturen.

En Marjo:

Ik denk dus dat het een combinatie is: de stijl en het verhaal, de keuze van de taal, dat alles tesamen roept de sfeer op, en hoe je die combinatie nou precies moet maken, ik denk niet dat iemand dat weet. Want ook de instelling van de lezer telt mee, en die kan een schrijver niet inschatten toch?

Ik heb Het Psalmenoproer net voor de tweede maal uit. Omdat de plot bekend is en de woorden niet meer opgezocht hoeven te worden, springt de tekst zelf meer in het oog. En daar heb ik echt veel genoegen aan beleefd. De sfeer van de 18e eeuw wordt niet alleen opgeroepen met oude, onbekende woorden en Franse termen, maar ook met woorden die we nog wel kennen, maar die zelden meer gebruikt worden. Ze zijn zo terloops door de tekst geweven, dat ze een onderdeel van de sfeertekening uitmaken, zonder dat je er erg in hebt. Alleen bij een rustige, tweede lezing vallen ze op: bijkans, nochtans, allengs, bestendige, derhalve, andermaal, steevast, enz.

Ik ben altijd al gevoelig geweest voor alliteraties. Tot mijn genoegen wemelt het ervan. Vrijwel op elke bladzijde. Soms voor de hand liggend: krassende kraaien, machtige mantelmeeuwen, sprot en spiering. Maar niet storend. Soms wat gezocht: gramstorig grauw met hun griezelig grut. Maar er zijn ook fraaie zinnen bij, die ik toch echt niet vind lijden aan het korte zin-syndroom:

-..en daartussendoor zweefden visdiefjes met hun parmantig zwenkende, zwartgepunte, rode snaveltjes…

- Marije trof het (schotschrift, JT) aan op de gangplavuizen en drapeerde het gegolfde papier naast de grote schotel met gort en rozijnen die zij ’s morgens steevast voor hem klaar maakte.

- Het leek er sterk op dat de zeehonden daarvan (op zondag geen geknuppel, JT) op z’n minst een vermoeden hadden. Elke zonnige zondag lagen ze daar zorgeloos sluimerend op de blinkende zandplaten alsof ze wisten dat hun vredige aanblik hem steevast opbeurde.

- Niets ter wereld kon het genoegen evenaren om met de onstuimige wind in de rug langs ritselend riet, in die allengs grauwer, stiller, geheimzinniger wordende middagschemer, over het ijs te ijlen.

- Al na twee glaasjes korenwijn keerde een gezonde kleur terug op de wangen van meester Spanjaard.

- … de koster die onder zijn kuitbroek IJslandse sokken met…. geelgespikkelde klinken droeg

Of korter:

- een kerel die kruinig gekleed was, - het daglicht dat langzaam doofde, - over de schoren te scheren, - vanuit de Kulk de kolkende nevel, - flakkerende flambouw, - bizarre bedreigingen, - belegerde banken, - toonmuiters onder het tongewelf, - een hoog hinnikend paard, - met zijn kruin tegen de knoestige boom, - vurige striem op het voorhoofd, - daverde de donder.

Maar ja, misschien vinden anderen dit meer iets voor tussen kunst en kitsch…….

Toch snap ik iets niet Marjo, waarom jij dit boek wel mooi vindt en andere boeken niet. Als je sec het verhaal bekijkt dan doet die Roemer in feite ook niets, hij behandelt zijn vrouw heel vreemd omdat ze ruikt. Steekt geen poot uit om ook maar iets aan die opstand te doen, glipt zelfs stiekem aan boord als ze naar de baljuw gaan, geeft zijn mening niet door, alleen aan meester Spanjaard, ontwijkt eigenlijk het hele gebeuren.

(Ik heb het nog niet helemaal uit maar wel bijna.)

Als dit in modern geschreven boeken gebeurt dan vind je het niets.

Dus de stijl van een boek heeft blijkbaar toch grote invloed. Of is het omdat het in een bepaalde tijd afspeelt waarin het 'kan' dat er zo gehandeld wordt?

Dettie

Librije, die citaten zijn precies de kruimels in de pap..gramstorig grauw, zelfs al heeft hij daar uren over zitten puzzelen (wat ik me niet voor kan stellen) dan nog vind ik het als lezer mooi. Ik hoor het gewoon, en dat maakt deel uit van de sfeer van een boek. Zoals ik de taal ook altijd hoor als ik Verhulst of Mortier lees.

Tja, Dettie, ik zei het al: ik kan er ook geen vinger op leggen waarom ik het een wel mooi vind en het ander niet. Weet jij dat wel? Kan je altijd precies aangeven: dit wel, en dat niet en ook waarom wel/niet?

Ik vind trouwens stijl niet helemaal hetzelfde als taal. Taal -vooral het woordgebruik heb ik het dan over- maakt wel een onderdeel uit van de stijl, stijl kan niet zonder taal. Maar stijl is ook de vorm van zinnen, gebruik van tijden, en allerlei constructies, en nog meer.

Zou ik het niks vinden als ik een figuur als Roemer in een modern boek tegen zou komen, vraag je dat? Ik denk inderdaad dat het van de stijl en de taal die de schrijver zou hanteren afhangt, met andere woorden: is hij/ zij in staat een sfeer op te roepen die mij aanspreekt?

Zonder die taal -zie de citaten van Librije- blijft de sfeer niet hangen, en dan zou ik het niet zo goed gevonden hebben.

Overigens lijkt nu alsof ik helemaal lyrisch over dit boek ben, dat is niet zo hoor. Ik vond het goed, maar niet meer dan dat. Een acht, denk ik..

Ik moet wel hard nadenken hier bij jullie, om ook voor mezelf te ontdekken waarom ik iets nou mooi vind!

Ik ben net in dit boek begonnen. Man, man , wat een discussie is er hier op gang gekomen. Het wordt haast een boek op zich. Ik laat die discussie maar even voor wat ie is, totdat ik het boek gelezen heb..... :lol:

Hoi Marjo,

Ik weet niet of het door mijn gevoel voor poëzie komt, maar sinds ik met boeken lezen ben gestart en voor dat ik uberhaupt wist dat zoiets een stijl genoemd werd, merkte ik al die verschillen. Ik merkte toen ook dat de stijl van een boek voor mij heel belangrijk was en dan daar zelfs het boek mee kon staan of vallen, als de andere kenmerken die sterk of ijzersterk waren. Zo merkte ik ook dat ik een man van uitersten was, dat ik zowel een uiterst weelderige stijl van een schrijver als Marcel Proust, als de kaalslag van een Samuel Beckett (de meester van stilte en stilstand) vol kon waarderen. Boeken met een mindere stijl lezen voor mij meestal minder makkelijk, dan boeken met een uitstekende of zelfs uitmuntende stijl. Veel lezers keuren een boek al na het lezen van de eerste bladzijde. Vinden ze de eerste bladzijde als niet om door heen te komen, dan lezen ze al niet meer verder. Dat ik bij Grunberg in zijn eerste roman niet verder dan de eerste vijf bladzijden kwam, was omdat mijn irritatie een grens had bereikt. En als lezers ben ik iemand die niet gauw opgeeft. Bv Proust ben ik vier maal aanbegonnen, voordat ik hem voldoende kon waarderen.

Maar je hebt volledig gelijk als je zegt dat het een combinatie van factoren gaat, maar stijl is daar binnen wel een heel belangrijke factor.

Sfeer is haast iets ondefinieerbaars dat klopt. Voor de een is het belangrijker dan voor de ander. Stijl is een sfeeroproeper, de manier waarop woorden worden gebruikt, de volgorde waarin en het spel met de tijd dragen allemaal bij aan de sfeer. Voor mij als romanticus is sfeer heel belangrijk. In de romantisch roman draagt de sfeer zelfs vaak het hele boek. Dit soort van diepgang wordt door de meeste critici niet onderkend.

Maar voor mij is het heel duidelijk diepgang, omdat de sfeer die opgeroepen wordt transcendens is, m.a.w. een toegang geeft tot andere werelden. Een hele andere opzet dan de gebruikelijke klassieke literatuur, maar niettemin even belangrijk. Wij hier in het Westen zijn transcendentale verhalen niet gewend, maar in het Oosten is dit heel normaal. In landen als Japan, India, China etc schrijven schrijvers poetischer dan hier in het Westen. Dat wil zeggen, schrijven meer met beeldspraak en/of symboliek.

Als een literair schrijver aan het schrijven slaat, zit hij nooit in het hoofd met de vraag of hij de lezer er wel mee zal behagen. Iedere, goede literaire schrijver schrijft in eerste instantie voor zichzelf en daarna pas voor een publiek. Het kan niet zo zijn dat een schrijver van literatuur zijn hoed voor de lezer houdt, die zijn idee erin gooit, de schrijver ermee schudt en er een idee uitvist, waarmee hij aan de slag gaat. Iets anders bv een feuilleton, waarbij een verhaal onstaat door verschillende schrijvers die er om te beurt aan werken.

Ja, fans hebben vaak de neiging alles van hun idool goed te vinden. Hoewel ik vroeger fan van Doe Maar ben geweest (hier liggen nog zweetbandjes en buttons als stille getuigen) wilde niet zeggen dat ik alles even goed vond. Toen al was ik ook criticus.

Ik heb de film naar het boek ook gezien, zelfs een keer of vier. Mooie film, al kan die niet tippen aan het boek.

De zonnewijzer is volgens mij de enige roman die van de latere nog niet gelezen heb. De laatste goed roman voor mij was Onder de korenmaat.

Woeden der gehele wereld heb ik ook gelezen, dat vond ik een redelijk goede roman.

Tjonge, dat is lang geleden, dat ik de huistmeester gelezen heb. Ik ben het verhaal zelfs kwijt.

De Jacobsladder is de roman waar 't Hart het geheel aan kerksplitsingen uit de doeken doet. Ik zelf vond en vind het nog steeds een hoogtepunt in zijn oeuvre.

Ik ben ook een lezer en probeer daarnaast een connaisseur te worden. En dan kan alleen maar door veel lezen en herlezen.

Groeten,

Roel

Marjo schreef : Natuurlijk heb je daar gelijk Roel. De stijl draagt bij aan de sfeer. Maar ik kan er nooit mijn vinger op leggen wat het dan is in die stijl dat de sfeer oproept. En dat heeft ook nog nooit iemand aan mij duidelijk kunnen maken. Ik denk dus dat het een combinatie is: de stijl en het verhaal, de keuze van de taal, dat alles tesamen roept de sfeer op, en hoe je die combinatie nou precies moet maken, ik denk niet dat iemand dat weet. Want ook de instelling van de lezer telt mee, en die kan een schrijver niet inschatten toch?

Het zou anders makkelijk zijn om de eigen schare lezers steeds opnieuw aan te spreken.

Dat is niet zo. Je bent er zelf een voorbeeld van: al ben je fan van een schrijver, je vindt niet alles zomaar goed.

Wat vind ik van de regenwulpen? Nou ik heb het wel ooit gelezen, maar ik heb daarna de film een paar keer gezien en ben dus het hele boek weer kwijt. Ik heb 'de zonnewijzer' en 'het woeden der gehele wereld" met plezier gelezen. Die herinner ik me nog. Ik weet ook nog dat ik 'de huismeester' en 'de jacobsladder' nooit uitgelezen heb omdat ik er niets aan vond.. Ik kan geen geheel oeuvre beoordelen, want ik heb dat allemaal niet gelezen. Afgezien van het feit dat ik me ook niet in staat acht een echt definitief 'oordeel' te geven..

Dat is wat Librije ook zegt: ik ben een lezer, geen connaisseur..