J.W. von Goethe - Wilhelm Meisters Lehrjahre

Boek 2, inleiding

In boek 2 worden een aantal menselijke relaties ontwikkeld, die voor het verdere gebeuren heel belangrijk zijn. Wilhelm ontmoet o.a. Mignon, Philine, enkele toneelspelers en een harpspeler. Hij groeit verder weg van het koopmanswereldje, waarin hij geboren werd.

Wordt vervolgd ...

Boek 2, hoofdstuk 1

Wanneer een mislukken van een onderneming voorspeld wordt, loont het niet de moeite, lang stil te staan bij de ellende die dit met zich meebrengt (dixit verteller).

so ward der arme Wilhelm unvermutet von einem unglücklichen Schicksal überwältigt, dass in einem Augenblicke sein ganzes Wesen zerrüttet war

In de dagen na de ontdekking van Norbert's brief probeert Wilhelm nog krampachtig zijn geloof in Mariane te bewaren.

Der Streich hatte sein ganzes Dasein an der Wurzel getroffen

Werner is noodgedwongen zijn trooster in de nood (en hij spaart Wilhelm niet).

Erst als ... seine Kräfte erschöpft waren, sah Wilhelm mit Entsetzen in den qualvollen Abgrund eines dürren Elendes hinab ... Er sehnte nach dem Labsal des Jammers

Hij is ervan overtuigd, dat dit verlies het eerste, het enige en het laatste in zijn leven is en zal zijn.

Boek 2, hoofdstuk 2

Het gevolg is dat hij ook zijn andere liefde, de poëzie en het theater begint te bekritiseren, waardoor zijn vertwijfeling nog toeneemt. Wilhelm legt zich, tot verbazing van iedereen, volledig toe op handelszaken.

nicht mit dem heitern Fleisse, der zugleich dem Geschäften Belohnung ist ... sondern mit dem stillen Fleisse der Pflicht ...

Aldus werkt hij een ganse tijd, gelovend dat zijn beproeving door het noodlot voorbestemd was (wij denken hierbij even terug aan zijn gesprek met de vreemdeling). Het duurt wel vrij lang, vooraleer hij zich van alle sporen van zijn "domheid" kan ontdoen. Alle herinneringen aan Mariane, alsmede zijn literaire probeersels gaan in de vlammen op. Op dat moment betreedt Werner de kamer. Hij wil zijn vriend tegenhouden, maar is te laat.

Ich sehe nicht ein, wie du zu diesem Extrem kommst ...

Er volgt nu een zeer emotioneel gesprek tussen Wilhelm en Werner over poëzie en kunst, waarbij vooral Wilhelm aan het woord is.

Weil ein Gedicht entweder vortrefflich sein, oder gar nicht existieren soll (dixit Wilhelm

Iedereen heeft wel eens het gevoel, iets te willen nabootsen, maar woont ook de kracht in ons, een kunstwerk te scheppen ?

Werner widersprach ... ein Talent, zu dem man nur einigermassen Neigung und Geschick habe ... niemals ... ganz aufzugeben ...

Wilhelm houdt er duidelijk een andere mening op na. Ofwel kan men grootse kunst scheppen, ofwel blijft het bij amateurisme, en in dit geval kan zich dus beter niet met kunst inlaten. Bovendien

Eingeboren auf dem Grund seines Herzens wächst die schöne Blume der Weisheit hervor (Dichter), und wenn die andern wachend träumen und von ungeheuren Vorstellungen aus allen ihren Sinnen geängstiget werden (nicht-Dichter).

Und so ist der Dichter zugleich Lehrer, Wahrsager, Freund der Götter und der Menschen

Wilhelm geeft wel toe, dat de beelden die hij ontvlucht, hem nog altijd achtervolgen.

Wenn ich mein Herz untersuche, alle frühen Wünsche fest, ja noch fester als sonst darin haften

Maar

was bleibt mir übrig, als mich den bittersten Schmerzen zu überlassen

En hij stelt zich de vraag

in welcher Hülflosigkeit ich sie verliess

Werner blijft de hele avond, zijn stilzwijgendheid als troost biedend bij deze nieuwe uitbarsting.

Boek 2, hoofdstuk 3

Na deze terugval verdiept Wilhelm zich weer in handelszaken, en wij vinden hem terug op reis 'erheitert durch freie Luft und Bewegung'.

Wordt vervolgd ...

Boek 2, hoofdstuk 3 (vervolg)

De natuur om hem heen laat verschillende gedichten door zijn hoofd gaan, o.a. 'Pastor fido' (de trouwe herder) van G. B. Guarini (uit 1590). Hij reciteert zelfs eigen liederen. Aldus schenkt hij de wereld figuren uit zijn verleden. Af en toe ontmoet hij enkele mensen, en een ervan vertelt hem over de komedie, die in Hochdorf zal opgevoerd worden.

in diesen einsamen Gebirgen, zwischen diesen undurchdringlichen Wäldern hat die Schauspielkunst einen Weg gefunden

Het stuk wordt opgevoerd ter ere van de grootste werkgever van het dorp, die zo zijn werkvolk van kaartspelen en ruwe zeden ver houdt. Deze fabriekseigenaar staat trouwens op de lijst van klanten, die Wilhelm moet bezoeken. Natuurlijk woont hij het stuk bij, en zijn opvatting hieromtrent luidt :

Der rohe Mensch ist zufrieden, wenn er nur etwas vorgehen sieht; der Gebildete will empfinden, und Nachdenken ist nur dem ganz Ausgebildeten angenehm.

Den Schauspielern hätte er hie und da gerne nachgeholfen; den es fehlte nur wenig, so hätten sie um vieles besser sein können.

Op het einde van het spel wordt een offer gebracht. In de 18e eeuw betekende dit een teken om zijn onderworpenheid of aanhankelijkheid te tonen.

Wilhelm kan het toch niet nalaten, enkele raadgevingen te geven.

De rest van zijn reis verloopt minder aangenaam, aangezien slechts weinigen hun schulden willen betalen. Wilhelm is dan ook gelukkig, wanneer hij uit de bergen komt en in de verte een klein stadje ziet liggen.

Hij besluit hier even uit te rusten.

Boek 2, hoofdstuk 4

Op het marktplein zijn kunstenaars aan de slag. Blijkbaar bereiden zij een opvoering voor. Wilhelm koopt van een meisje een boeket bloemen, wanneer hij een welgebouwde jongedame in het oog krijgt. Zij laat via een knaap naar een deel van de bloemen vragen, en Wilhelm schenkt ze allemaal. Op de trap naar zijn kamer ontmoet hij ein junges Geschöpf, dat vermoedelijk bij de kunstenaars hoort.

Beneden in de herberb wisselt Wilhelm enkele slagen met een schermmeester, maar de daaropvolgende dialoog wordt onderbroken door de kunstenaars, die reclame gaan maken.

De knaap die naar de bloemen gevraagd had, Laertes, stelt hem voor aan de jongedame, Philine. Zij zijn de restanten van een uiteengevallen theatergezelschap. Na een kort gesprek wordt hij voor een picknik bij een molen buiten de stad uitgenodigd. Ze worden onderhouden door muzikanten, en een korte dialoog.

"Wir haben", sagte Wilhelm bei Tisch, "an diesem kleinen Dialog das lebhafteste Beispiel, wie nützlich allen Ständen das Theater sein könnte, wie vielen Vorteil der Staat selbst daraus ziehen müsste ...

... Jetzt stellen wir nur die lächerliche Seite der Menschen dar ...

Wordt vervolgd ...

Interessante links

Over Friedrich Ludwig Schröder :

de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Ludwig_Schr%C3%B6der

www.encyclopedia.com/doc/1E1-Schroder.html

Boek 2, hoofdstuk 4 (vervolg)

Elementen uit de hierboven vermelde korte dialoog over 'Bergbau' en 'unterirdische Schätze' vinden we ook terug in Faust II.

... ich bin überzeugt, es könnten auf diesem Wege manche sehr unterhaltende, zugleich nützlich und lustige Stücke ersonnen werden ... (bij ingrijpen door de staat)

Philine en Laertes wijzen staatsingrijpen af, want

weiss man nur zu verbieten, zu hindern und abzulehnen

Philine sluit het gesprek af met enkele zeer levendige liederen, om dan snel op te breken. Niemand wil het optreden van de kunstenaars missen. Zij zullen het schouwspel vanuit Philine's woning aanschouwen.

Pagliass (waarin het Nederlandse woord 'paljas' nog te herkennen is), leidt de voorstelling in. Na de voorstelling door koorddansende kinderen is het de beurt aan de hoofdact, mijnheer Narziss en juffrouw Landrinette. De opvoering kent zo'n succes, dat weinigen moeite doen, zich te verstoppen wanneer geld wordt omgehaald. Ook Wilhelm is tevreden met de opvoering.

Sie haben ihre Sache, dünkt mich, gut gemacht.

Ook het kind, dat Wilhelm op de trap ontmoet had, was bij de vertoning behulpzaam geweest. Philine laat het bij hen roepen. Het meisje heet Mignon, en spreekt een gebroken Duits. Veel kan zij niet vertellen over haar afkomst of leeftijd. Wilhelm schat ze dertien jaar. Telkens weer gaan zijn ogen haar richting uit.

Seine Augen und sein Herz wurden unwiderstehlich von dem geheimnisvollen Zustand dieses Wesens angezogen

Philine stuurt Mignon weg, en spreekt met Laertes en Wilhelm een nieuwe wandeling af voor de volgende dag. 's Morgens echter is zij reeds verdwenen met enkele vreemdelingen. Laertes, die haar al langer kent, stelt voor, de wandeling zonder haar te maken. Wilhelm vindt Philine inconsequent, maar Laertes stelt

Ich kann nicht inkonsequent finden, wenn jemand seinem Charakter treu bleibt.

Sie ist mir die wahre Eva, die Stammmutter des weiblichen Geschlechts ! So sind alle, nur wollen sie es nicht Wort haben.

Laertes haat eigenlijk het vrouwelijk geslacht, maar hij verzwijgt de reden. Wilhelm is ontstemd, omdat zijn verhouding tot Mariane hem weer levendig voor de geest komt.

Wat verder komen ze Philine tegen, die de vreemdelingen al heeft weggestuurd. Ze beweert, dat alleen mensen haar interesseren, de natuur kan haar gestolen worden. Wilhelm, in haar ogen gevangen, geeft toe

der Mensch ist dem Menschen das Interessanteste und sollte ihn vielleicht ganz allein interessieren ...

Sehen wir es nicht auch auf dem Theater ?

Na bloemen gevlochten te hebben, wil Philine nog wat dansen. Wilhelm kan duidelijk nog wat oefening gebruiken, die hem spontaan door Laertes en Philine worden aangeboden. Zij moeten zich haasten, willen zij de kunstenaars nog een tweede keer zien. Een ander geluid trekt echter Wilhelm's aandacht bij de herberg. Mignon krijgt een pak slaag, maar Wilhelm slaagt er in, haar vrij te kopen. Over haar herkomst blijft men nog steeds in het ongewisse, net zoals over haar verblijfplaats (zij verdwijnt na Wilhelm's tussenkomst).

Wordt vervolgd ...

Boek 2, hoofdstuk 5

Na het vertrek van de kunstenaars duikt Mignon weer op. Zij neemt de taak van dienares van Wilhelm en Laertes op zich, waarbij zij zeer zorgvuldig te werk gaat. Wilhelm blijft meerdere dagen ter plaatse, geïntrigeerd zowel door Philine als door de geheimzinnige tegenwoordigheid van Mignon.

Zijn verontschuldiging om te blijven zijn de dans- en schermlessen.

Op een dag komen mijnheer en mevrouw Melina langs, in de hoop de theatergroep te vinden waarvan zij gehoord hadden. Zoals de lezer reeds weet, zijn Laertes en Philine de enigen, die hiervan overblijven. Philine en Laertes willen geen nieuwelingen bij hun groepje, en het dient gezegd

das bisherige lustige Leben unsrer drei Abenteurer durch die Erweiterung der Gesellschaft auf mehr als eine Weise gestört

Boek 2, hoofdstuk 6

Melina informeert naar het materiaal van de verdwenen toneelgroep, en vraagt Wilhelm mee, om te oordelen.

Dieser empfand, als man ihnen die Zimmer eröffnete, eine gewisse Neigung dazu, die er sich jedoch selbst nicht gestand

so konnte er sich doch der Empfindung nicht erwehren, dass er die glücklichsten Augenblicke seines Lebens in der Nähe eines ähnlichen Trödelkrams gefunden hatte

Tijdens pogingen, geld van hem los te krijgen, bedenkt Wilhelm dat hij niet zo lang hier had moeten blijven, en hij maakt aanstalten om zijn reis verder te zetten. Mignon ondertussen spreekt hem meer en meer aan.

Een poging, een brief aan Werner te schrijven, wordt afgebroken wanneer hij op de achterzijde van het briefpapier enige verzen voor mevrouw Melina ontdekt.

Boek 2, hoofdstuk 7

Een oude vriend van Philine, die men voor een professor zou kunnen houden, komt aan met de postkoets. Hij was niet alleen gekomen, maar door Philine's drukte wordt aan de anderen, die Wilhelm meent te herkennen, geen aandacht besteed. En inderdaad, het waren toneelspelers, die ooit in Wilhelm's vaderstad opgetreden hadden.

Dieser spielte gewöhnlich die gutmütigen polternden Alten, wovon das deutsche Theater nicht leer wird ... Denn da es der Charakter unsrer Landsleute ist, das Gute ohne viel Prunk zu tun und zu leisten, so denken sie selten daran, dass es auch eine Art gebe, das Rechte mit Zierlichkeit und Anmut zu tun ...

Deze oude toneelspeler speelt niet alleen zo'n rollen, neen, ook in het werkelijke leven gedraagt hij zich zo. Wilhelm is onrustig, want de oude herinnert hem te zeer aan Mariane. Uiteindelijk lukt het hem, alleen met de oude een wandeling te maken. Naar Mariane gevraagd, is hij ten zeerste verstoord :

als der Alte fortfuhr, auf ihre Leichtfertigkeit und Liederlichkeit zu schmälen

De oude weet niet, dat Wilhelm Mariane gekend heeft, en gaat voort met de scheldpartij, die Wilhelm het liefst zou afbreken.

Nie hätte ich mich vorgestellt, dass Frechheit und Undank die Hauptzüge ihres Charakters sein sollten.

O die Verstellung und der Leichtsinn der Weiber ist so recht zusammengepaart, um ihnen ein bequemes Leben und einem ehrlichen Kerl manche verdriessliche Stunde zu schaffen !

Boek 2, hoofdstuk 8

Alle oude wonden (ondertussen toch al meer dan drie jaar oud) worden weer opengereten, maar niets in de klacht van de oude kan de lievenswaardigheid van Mariane in Wilhelm's ogen vernietigen.

Thuisgekomen wil Mignon een kunststuk opvoeren, Wilhelm kan dit aanbod niet weigeren. Zij voert geblinddoekt een dans uit, steeds sneller, tussen op het tapijt gelegde eieren, onder begeleiding van een vioolspeler (de dans wordt 'Fandango' genoemd). Wilhelm belooft Mignon een nieuw kleed.

Boek 2, hoofdstuk 9

Trefwoorden in dit hoofdstuk zijn improviseren, noodlot, opvoeding en verstand.

's Morgens komt Mignon met een kleermaker binnen (zij laat er geen gras over groeien), om het beloofde kleed te laten opmeten.

Wordt vervolgd ...