Thema april 2019 - Boeken (be)kennen kleur (racisme)

Max Havelaar

Onrecht in Nederlands-Indië

Multatuli

Het lijvige boek Max Havelaar van Multatuli, het pseudoniem van Eduard Douwes Dekker, is één grote aanklacht. Als ambtenaar in Nederlands-Indië zag hij hoe Nederlanders de inheemse bevolking uitbuitten. Zijn boek werd een bestseller en voedde het verzet tegen het kolonialisme.

In 1859 schreef een teleurgestelde ambtenaar uit Nederlands-Indië, Eduard Douwes Dekker, onder de schuilnaam Multatuli een boek met als titel Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij. Dat boek was een felle aanklacht tegen de misstanden als gevolg van het Nederlandse bewind in Nederlands-Indië. Het boek verscheen een jaar later, in 1860.

Het boek is een raamvertelling met verschillende verhaallijnen die in elkaar geweven zijn. Het opent met het verhaal van Batavus Droogstoppel, makelaar in koffie, het schoolvoorbeeld van een kleinburgerlijke, fantasieloze, gierige man die symbool staat voor hoe Nederland van de Nederlands-Indische kolonie profiteerde. Droogstoppel krijgt op een dag bezoek van een oud klasgenoot, Sjaalman, die hem vraagt een manuscript uit te geven.

Dan volgt - onderbroken door commentaar van Droogstoppel - het verhaal van dat manuscript, dat in grote lijnen de werkelijke belevenissen vertelt van Multatuli alias Max Havelaar als assistent-resident in Nederlands-Indië. (Dit is voor een groot deel de geschiedenis zoals schrijver Eduard Douwes Dekker die zelf als ambtenaar had meegemaakt). Assistent-resident Havelaar neemt het op voor de onderdrukte inlanders, de Javanen, maar wordt daarin tegengewerkt door zijn Nederlandse superieuren en lokale profiteurs die met de Nederlanders gemene zaak maken.

In het boek zijn ook een aantal inheemse verhalen verweven, zoals de beroemde vertelling van Saïdjah en Adinda. Onder dit aangrijpende liefdesverhaal gaat een felle aanklacht schuil tegen de uitbuiting en wreedheden waaronder de Javanen te lijden hebben. Aan het slot van het boek richt Multatuli zich in een vlammend betoog rechtstreeks tot koning Willem III, die als staatshoofd eindverantwoordelijk is voor alle misstanden en corruptie in Nederlands-Indië.

In eerste instantie werd het boek kritisch ontvangen, maar al snel maakte het furore en het werd vele malen herdrukt, tot op de dag van vandaag. Het boek is inmiddels in 42 talen uitgegeven en werd in 1999 door de Indonesische schrijver Pramoedya Ananta Toer in de New York Times betiteld als 'The Book That Killed Colonialism'.

Bron: www.entoen.nu/nl/maxhavelaar

(waar nog veel meer informatie over Max Havelaar te vinden is

ISBN 9789046813560 | Paperback | 320 pagina's | Nieuw Amsterdam | januari 2013

Citaat van de dag

We nemen 't anderen meer kwalijk dat ze onze fouten kennen, dan onszelf dat wij daaraan mank gaan.

Multatuli 1820-1887

(ps. van Eduard Douwes Dekker)

Het meisje dat uit de lucht viel

Heidi W. Durrow

Rachel is bijna 12 als haar moeder, een blanke Deense immigrante die gescheiden is van haar vader, een zwarte militair die vaak overzee werkt, uit teleurstelling over het leven, met haar drie kinderen in Chicago van een flatgebouw springt. Rachel is de enige die het overleeft en komt op verzoek van haar vader in huis bij haar oma, die in Portland in een zwarte wijk woont. Daar ervaart Rachel voor het eerst in haar leven racisme: ze wordt er als blank gezien, ook omdat ze blauwe ogen heeft, daarbuiten wordt ze als zwart gezien. In de zes jaar erna verwerkt ze niet alleen haar verlies en vindt haar eigen weg, maar leert ze ook om te gaan met racisme.

De Amerikaanse schrijfster (1969), zelf dochter van een Deense immigrante en een zwarte militair, kreeg in 2008 de Bellwether Prize voor dit goed vertaalde debuut, waarin ze duidelijk autobiografische ervaringen verwerkt. De indringende roman beschrijf mooi en genuanceerd, met uitstekende dialogen en via levensechte hoofdpersonen, hoe Rachel haar verlies verwerkt en haar weg vindt.

Een aanwinst voor de fictie over de multiculturele samenleving.

Paperback; normale druk.

Drs. Madelon de Swart

ISBN 9789041763280 | Paperback | 266 pagina's | Rainbow | november 2011

Citaat van de dag

It's easy to smile just to make other people feel better. But when a person fakes happy, it has edges. Regular people may not see, but the people who count, they can see the edges and the lines where your smile ends and the real you, the sadness (me) or the anger (Grandma) begins.

Heidi W. Durrow

Fragment uit: Het meisje dat uit de lucht viel

Alledaags racisme

Philomena Essed

Voor "Alledaags racisme" sprak Philomena Essed aan het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw met een twintigtal Surinaamse en Afro-Amerikaanse vrouwen over situaties op het werk, bij het zoeken naar woonruimte, tijdens het contact met buren of collega's, bij het winkelen, in de bus of in de tram. Als een van de eerste onderzoeksters probeerde zij een beeld te krijgen van de vooroordelen en het racisme dat deze vrouwen ondervonden in hun alledaagse omgang met witte Nederlanders.

Het boek levert een schat aan materiaal dat inzicht biedt in wat Philomena Essed alledaags racisme noemt. Een diffuus geheel van steeds terugkerende patronen van discriminatie en voor­oordeel. Deze patronen zijn nog steeds aanwezig waardoor het boek dat in 1984 voor het eerst verscheen niets aan actualiteitswaarde heeft ingeboet.

Aan deze nieuwe editie voegde Philomena Essed een nieuw hoofdstuk toe over het zogenaamde 'entitlement racism', het racisme dat wordt gerechtvaardigd met een beroep op de vrijheid van meningsuiting.

Philomena Essed (1955) is hoogleraar Critical Race, Gender & Leadership Studies aan de Antioch University.



Recensie

Dit is een heruitgave van het oorspronkelijke boek uit 1984, dat focust op de ervaringen van zwarte vrouwen die vaak drievoudig respectloos behandeld worden: als vrouw, als zwarte en als lid van een onderklasse.

Het boek is voorzien van een nieuwe inleiding die met behulp van enkele vaak schokkende voorbeelden van racisme uit de 21ste eeuw laat zien hoe het er wereldwijd voor staat. Essed analyseert ook het schaamteloos beleden racisme in de sociale media, vaak in naam van de vrijheid van meningsuiting.

Het boeiendste in dit boek blijven de interviews met Surinaamse vrouwen in Nederland en Afro-Amerikaanse vrouwen in de Verenigde Staten. Zij zijn het die laten zien waar de term 'alledaags' voor staat, hoe racisme doordringt tot in de haarvaten van de samenleving en relaties.

Er zijn sinds 1984 wel dingen ten goede veranderd maar er 'is in essentie ... weinig veranderd in de marginalisering van etnische groepen en ... zwarte vrouwen in het bijzonder', meent de auteur. Sommige geïnterviewde vrouwen zien hun eigen situatie minder somber in.

Anneke van Ammelrooy

ISBN 9789461644336 | Paperback | 320 pagina's | Van Gennep | februari 2018

Citaat van de dag

"Wat ik heb gemerkt, is dat mensen steeds vaker kwetsende, discriminerende opmerkingen maken omdat dat mág. Als de gediscrimineerde er wat van zegt, wordt die voor overgevoelig uitgemaakt. Het was maar een grapje, dat idee. Alsof het dan geen pijn doet."

Philomena Essed

Fragment uit een interview in Trouw