Geert Mak - De Brug (boekenweekgeschenk 2007)

Je snapt soms niet hoe de CPNB, de stichting ter bevordering van het lezen, te werkgaat. Neem nou een aantal jaren geleden. Nodigen ze ineens een buitenlandse schrijver uit om het boekenweekgeschenk te schrijven. Dat was nog nooit eerder voor gekomen. Nou goed denk je dan, we gaan er in mee. Maken ze de schrijver bekend, sla je van verbazing stijl achterover. Zo Salman Rushdie, die van het meesterwerk De duivelsverzen, de man van de dikke boeken, hoe gaat een boekje van nog geen 100 bladzijden schrijven? Dat werd het dus ook niet, nee het werd een roman van 270 pagina's! Afgezien van het feit dat Rushdie hier een nieuw meesterwerk had gecomponeerd, was dit nou een goede leespromotie? Nee meneer. De arme lezer die werd geconfronteerd met een complex verhaal en nog ingewikkeldere uitwerkingen. De meeste lezers zullen ontmoedigd zijn afgehaakt.

Na vorig jaar met Arthur Japin in de roos te hebben geschoten, deden ze dit jaar ook weer iets geks. Ze vroegen Geert Mak. Geert Mak? Wanneer heeft die een literair boek geschreven? Heb ik iets gemist? Mak is toch een historicus, journalist! Merkwaardige keus dus.

En het boekje werd dus een echte mak. Niet een boeiend, spannend verhaal met literaire inslag, nee het werd een ratjetoe waarmee de lezer wordt opgescheept. Want wat moet een lezer met interviews met allerhande mensen en een meer dan 10 pagina's durende geschiedenis van de stad Istanboel. Op zich interessant, maar hier totaal misplaatst.

Dat Mak geen literaire schrijver is, kun je goed zien aan hoe Mak zich in allerlei bochten heeft moeten wringen om dit journalistieke cum pamflet cum geschiedenisverslag wat als los zand aan elkaar hangt, enige structuur te geven. De lezer wordt gebombadeerd met talloze opsommingen, citaten van beroemde dichters en schrijvers tot en met de vermeende Armeense genocide. Op zich heb ik weer wat opgestoken over de geschiedenis van Istanboel, heb kennisgemaakt met een aantal volkse mensen die op een brug bivakkeren, maar dat was het dan ook wel. Nee, dit boekenweekgeschenk zal niet in het geheugen blijven hangen als indrukwekkend verhaal. Helaas.

Dag Roel:

Je snapt soms niet hoe de CPNB, de stichting ter bevordering van het lezen, te werkgaat.

Uit je bijdrage meen ik twee dingen te mogen distilleren:

- Jij bent van mening, dat een Boekenweekgeschenk voor alles LITERAIR verantwoord moet zijn.

- Hier spreekt je afkeer mee over de popularisering van de geschiedschrijving (en maatschappijkritiek) door Geert Mak.

CPNB staat voor de Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. Dat betekent:

- ALLE Nederlandstalige boeken dus, niet alleen de literaire. Hoe zouden de literaire uitgeverijen zich staande moeten houden, zonder de verkoop van niet-literaire boeken?

- Om lezers naar de BOEKWINKEL te lokken, gebruikt men doorgaans publiekstrekkers. En hoe zeer sommigen dat ook betreuren, de verkoopcijfers van Geert Mak beloven nu eenmaal een toeloop op een Boekenweekgeschenk met zijn naam. Een extra goed idee vind ik de Turkse uitgave!

Deze opmerkingen staan los van mijn mening over wat wel en geen literatuur zou zijn en hoe Geert Mak daarin past en los van mijn mening over de historie aangereikt krijgen in een aantrekkelijk leesbaar jasje.

De Brug heb ik nog niet helemaal gelezen, maar Hoe God verdween uit Jorwerd en Lopen met Van Lennep wel. De eeuw van mijn vader, Gedoemd tot kwetsbaarheid en Het ontsnapte land staan voor later op de plank.

Overigens: Geert Mak is geen historicus pur sang: Hij studeerde rechten en sociologie (aan de Vrije Universiteit en de Universiteit van Amsterdam), doceerde staatsrecht en vreemdelingenrecht aan de Universiteit van Utrecht en hield zich als redacteur van de Groene Amsterdammer bezig met stedelijke en immigratiepolitiek. Voor Hoe God verdween uit Jorwerd ontving hij de Henriëtte Roland Holstprijs (Nederlandse literaire prijs, toegekend door de Maatschappij der Nederlandse letterkunde voor een werk dat "uitmunt door sociale bewogenheid en literair niveau", in de geest van de dichteres Henriëtte Roland Holst).

Voor meer relevante feiten over de manier waarop hij tegen de huidige maatschappij, vanuit het verleden, aankijkt, verwijs ik je naar: Geert Mak Boekenweek CV2007, gratis verkrijgbaar in vrijwel elke Openbare Bibliotheek.

Librije.

Persoonlijk spreekt mij dit boekje ook niet zo aan, ik weet ook niet of ik het nog uit lees (ben op de helft). Toch heb ik al veel positieve geluiden gehoord, en is mij gebleken dat Jannie helemaal gelijk heeft: het gaat niet om literatuur alleen.

Als mensen na het lezen van dit boekje naar Istanboel willen, dan is er ook een doel bereikt, toch?

Ik vond het een mooi verhaal en zeker ook als literair te beschouwen. Mak schrijft hier niet puur beschouwend, als een journalistiek verhaal, maar schept ook een sfeer, bouwt personages. Een eenheid is het verhaal misschien niet, maar waar staat geschreven dat dat een voorwaarde is voor een goed verhaal?

Hallo Librije,

Ik ben van mening dat het boekenweekgeschenk ter promotie van het Nederlandse boek is, maar dat daarbij de keuze altijd literair is geweest. Literatuur is altijd een "moeilijk" te verkopen genre geweest en dat is het nog steeds is, daarom dat deze stichting in mijn ogen ter promotie van de Nederlandse literatuur ieder jaar een Nederlandse schrijver de gelegenheid geeft een boekje te schrijven.

Dit moet juist niet te moeilijk van aard zijn, want het is voor niet-kenners een kennismaking. Maar ik vind wel dat het een literaire inslag moet hebben. Dus een onderhoudend, spannend verhaal. Dat mistte ik bij Mak.

Wat Mak doet is een naar mijn idee het boekenweekschenkt misbruiken als pamflet, interview en historisch uiteenzetting. Het is daarmee een rommelig geheel geworden. Ik vond de historische uiteenzetting van Istandboel boeiend, leerde er nieuwe dingen mee, maar de personages op die brug lieten mij koud, bleven voor mij afstandelijk.

Nee, ik ben niet tegen popularisering van de geschiedschrijvingen en maatschappijkritiek, maar door de manier waarop dat gebeurt. De methode Mak kan mijn goedkeuring niet wegdragen. Dat is gewoon de hele ellende met "reality tv"-hausse, die in de jaren negentig het Nederlandse tv-drama de kop heeft gekost en die voor een complete vervlakking op alle fronten heeft gezorgd. Ik las vroeger De Volkskrant, maar werd er niet vrolijk van, toen ze een verandering aankondigden. Ik zag de bui al hangen. En inderdaad. Hoewel de algemene nieuwsartikelen in de Volkskrant nog wel voldoende zijn, ging het ten koste van de bijlagen. Daarom ben ik op Nrc overgestapt, maar Nrc is de vereenvoudigingswaan niet ontkomen. Ook hier merk je goed dat het ten koste van de diepgang van artikelen is gegaan. En zelfs Trouw dat een goede krant met diepgaande artikelen was, is door zijn Tabloid-formaat ook niet meer wat het geweest is. In tegenstelling wat de kranten zelf beweren, gaat dit formaat weldegelijk ten koste van de diepgang van de inhoud. Waarom? Omdat, als ze dezelfde hoeveelheid tekst willen behouden, ze de krant ook qua dikte moeten verdubbelen, dat gebeurt dus niet. Pas geleden nog een Trouw in de trein zitten lezen en zag, ondanks dat het niveau nog boven huidige kranten uitstak, ook niet meer de Trouw van vroeger was. Ik weet niet of het Parool (ookal Tabloid) het wel heeft overleeft. In Nrc merk je dat ze de zinnen vereenvoudigd hebben, wat ook weer ten koste van de nuance gaat. Daarom vraag ik me steeds vaker af of ik nog wel de kranten voor zoveel geld moet houden. Als dan weer een goed artikel geweest, trek je weer even bij.

Ik ben inderdaad niet zo groot voorstander van popularisering. Naar mijn idee doet het de literatuur meer slecht, dan goed. Het niveau van het gemiddelde boek van tegenwoordig vind ik ronduit bedroevend. Niet dat er geen goede boeken in Nederland geschreven worden, maar het blijven uitzonderingen. Naar mijn idee wordt de schrijver van tegenwoordig veel te veel op de nek gezeten, krijgt ie teveel prikkels te gelijkertijd en neemt/krijgt ie niet meer de tijd om een boek uit te laten kristaliseren.

Nee, ik heb niet veel op met het commerciële circus. Het heeft allemaal veel te weinig met het boek zelf te maken en draait veel meer om het promoten van personen. Boekenprogramma's die nog de tv halen op de Nederlandse buis, beschouwen een woord als "diepgang" als een belediging. Het is allemaal van je hap slik weg. De omloopsnelheid van een boek in de boekhandel is gewoon absurd geworden.

Groeten,

Roel

Popularisering van literatuur

Ik wil nog even op dit onderwerp terugkomen en meteen de geschiedenis in duiken. Voor zover ik weet is literatuur door de eeuwen heen als een marginale (qua kwantiteit dan, niet qua kwaliteit) aangelegenheid geweest. Dat is prima, niks op tegen. Alleen in vroeger tijden verscheen literatuur bijna alleen in het Grieks en latijn. Voor iemand zoals ik, die nooit Grieks en latijn heeft gestudeerd en het van overal en nergens heeft opgepikt, zou de hele literatuur verborgen blijven als in de huidige tijd het bij de Griekse en latijnse taal zo zou zijn gebleven. Dus tegen deze popularisering ben ik natuurlijk niet. Natuurlijk was er toendertijd een elite die deze popularisering afkeurde, omdat het ten koste zou gaan van de rijkdom van de taal. Zij hebben gelijk, maar u begrijpt ik ben wel blij dat deze popularisering heeft doorgezet.

In de 16de eeuw was het nog overzichtelijk welke schrijvers er waren, wat literatuur was en wat niet. Met de overgang van de 19de naar de 20ste eeuw begint het aantal schrijvers enorm toe te nemen, helemaal na de tweede wereldoorlog. Onder de vlag van "de literatuur" lift ineens iedereen mee. Het begrip literatuur wordt enorm opgerekt. Maar is dat ook allemaal wel literatuur? Natuurlijk er zijn zeker uitstekende literaire boeken die het tot bestseller (een woord waar ik een hekel aan heb) geschopt hebben, maar het merendeel oogst bescheidenere verkoopresultaten. Daar gaat het dus ook mis. De eeuwen daarvoor was het nog puur de liefde voor een boek, men nam zich de tijd om een boek met de hoogste kwaliteit uit te geven en de klant ontving het na afrekening als een glinsterend kleinood. Eind van de 19de eeuw begint het economische aspect het waarde-aspect te overvleugelen. Het boek is niet langer iets kostbaars, voor het eerst wordt het een wegwerp-artikel.

Al die tijd ging het goed. De literaire lezer kon bij zijn favouriete boekhandel alle boeken die hem de moeite waard waren kopen. Nu moet die literaire lezer steeds meer moeite doen om bepaalde boeken nog bij een boekhandel te vinden. Ja, hij kan het tegenwoordig via tig kanalen op internet kopen. Maar waar is dan de charme van het strijken over een nieuwe kaft, het voelen en ruiken van het papier? Ik weet dat ik het een beetje romantiseer, maar ik denk dat je begrijpt wat ik bedoel. Het is allemaal zo afstandelijk geworden. Het grootste gevaar zit in de hype van de bestseller. Uitgeverijen zijn nu zo geconcentreerd op het vinden van die ene goudmijn, dat ze steeds vaker echte kwaliteit laten lopen. Of dat het budget voor het "moeilijkere boek" steeds kleiner wordt, waardoor uitgeverijen steeds minder de vaak betere boeken willen uitgeven, omdat ze hier te weinig aan verdienen. Boekhandels worden door kortingen gedwongen aan deze hype mee te doen. Grote boekhandels die echt commercieel denken, zetten of het betere boek steeds korter op display of zelfs helemaal niet meer, terwijl de schreeuwende kaften van boeken die niet tot de literatuur behoren, ruim baan krijgen. Boekhandels die gespecialiseerd zijn in de betere literatuur krijgen het ook steeds moeilijker, omdat de tijden danig zijn veranderd. Vijftig jaar geleden waren er nog genoeg klanten voor het betere boek, maar het lijkt alsof tegenwoordig bijna iedereen zijn smaak aan het verliezen is en snacks onder de boeken omarmt. Daarbij komt nog een grote bedreiging: prijsvechters. Deze binnen niet alleen de "snacks" aan, maar ook steeds meer het betere boek (vaak ik twijfelachtige uitvoeringen) voor prijzen, waar de reguliere boekhandel van het betere boek niet aan kan tippen. Dus steeds meer kleinere boekhandels delven het onderspit.

Samenvattend literatuur zat altijd al in de marge, dat was prima zo, maar nu wordt deze marge, zo marginaal dat het betere boek in de gevarenzone is beland.

Vijftig jaar geleden waren literaire boeken al niet goedkoop, maar nog betaalbaar en oplagen waren groter. Nu zijn de betere boeken vaak razendduur door minime oplagen, zodat het steeds moeilijker wordt voor de man of vrouw met de kleine beurs om ze te kunnen kopen. Voorbeeld een boek van Borgess kost al gauw door de minimale oplage niet minder dan 60 euro!

Ik besef dat ik me hier tegenspreek: opteren voor de exclusiviteit van de literatuur en toch het boek betaalbaar houden voor iedereen. Het probleem is, dat ik het liefst de exclusiviteit gehandhaafd zie (dus oplagen die overeenkomen met het aantal mensen dat zich er echt voor interesseert; zodat kostbare energie en bomen gespaard worden), maar dat het wel betaalbaar blijft (dus oplagen die dit garanderen, zonder de spuigaten uit te lopen. Want wat hebben nou aan absurde oplagen van Donna Tartt's tweede boek, terwijl maar een deel er echt voor interesseert; de rest is door de hype gelokt. En ik wil niet weten wat met die 100.000 den prachtig uitgevoerde ongelezen boeken allemaal is gebeurd!), maar dat tevens de kwaliteit gehandhaafd blijft (dus geen boeken die na een maal lezen uit elkaar vallen of snel afgeraffelde vertallingen (Zola's vertalingen in het Nederlands, dat hoorde ik van een talenkenner, zouden echt beschamend zijn!). Een utopie? Ik denk het niet, om dat de realiseren moet er meer geld in het betere boek gestopt worden. Daarom moet de vaste boekenprijs gehandhaafd blijven en moet de overheid bij springen om de literatuur de redden. De commercielen stikken van het geld. En dus niet alleen Nederlandse literatuur, maar ook de vertaalde literatuur uit het buitenland.