In de greep van Erdogan
De strijd om de democratie in Turkije
Mitra Nazar
De titel van dit boek is goed gekozen. Erdogan kwam in 2003 via verkiezingen aan de macht en heeft daarna stap voor stap Turkije in een ijzeren greep gekregen.
De EU heeft daar onbedoeld aan bijgedragen. Turkije knoopte onderhandelingen aan voor toetreding tot de EU. Om lid te kunnen worden van de EU moeten democratie en rechtsstaat goed functioneren en de mensenrechten worden gerespecteerd.
In Turkije greep echter het leger regelmatig in om de seculiere staat, gesticht door Kemal Atatürk, te beschermen tegen Islamitisch fundamentalisme. Onder goedkeurend oog van EU rekende Erdogan af met de dominantie van het leger en verschoof hij de macht naar de politie. Toen het leger eenmaal buitenspel was gezet, brak Erdogan de onderhandelingen met de EU af.
Dit is een schrijnend voorbeeld van een politiek-met-goede-bedoelingen maar met averechtse effecten. Veel kritische Turken hadden de EU al gewaarschuwd dat Erdogan een “autoritaire islamist in schaapskleren” was.
Inmiddels zijn de bordjes totaal verhangen. Europa is afhankelijk geworden van Turkije. In ruil voor veel geld houdt Turkije de grenzen gesloten voor migranten. Bovendien is het land als NAVO-bondgenoot van cruciale betekenis. Dus zwijgt Europa over de grove schending van mensenrechten in Turkije en kijkt het hiervan weg. Het is gemakkelijker om een ander land met sancties te treffen zonder dat daar een hoge prijs voor hoeft te worden betaald.
Maar het kan nog erger worden. Eén van de volgens Nazar beste Turkse journalisten waarschuwt het Westen: “Geloof het of niet: wat er met Turkije gebeurt, komt jullie kant op.” Gezien de spanningen in landen als Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië als gevolg van verkiezingswinst van populistische partijen is dit een waarschuwing die maar beter serieus kan worden genomen. Autocratische regimes komen tot stand zonder dat de bevolking echt door heeft wat er aan de hand is tot het te laat is. Het begint bij de stembus. Politici worden democratisch gekozen, maar eenmaal aan de macht veranderen ze de spelregels. Ze plaatsen de media onder hun controle en zetten de rechterlijke macht naar hun hand. Toen in Turkije uiteindelijk toch protesten losbraken, kwam dat te laat. “Ze hadden al te veel macht”, citeert Nazar een demonstrant.
Erdogan werd ooit gezien als man van het volk. Geleidelijk aan is Erdogan een geïsoleerd leven gaan leiden. Het contact met de werkelijkheid is hij daardoor kwijtgeraakt. Hij heeft nauwelijks nog zicht op de problemen waar mensen mee worstelen. In Ankara bewoont hij een paleis met meer dan 1000 kamers. Hij verplaatst zich in gepantserde voertuigen vergezeld door tientallen lijfwachten. Zijn ministers, adviseurs en medewerkers zijn jaknikkers, die hem niet durven tegen te spreken en voor geen goud de boodschappers van slecht nieuws willen zijn.
Mitra Nazar heeft haar boek thematisch ingedeeld. Het gaat over de ontmanteling van de Turkse democratie, over Kemal Atatürk de grondlegger van het seculiere Turkije in 1923, over het beklagenswaardige lot van de Koerden, over de marginale rol van vrouwen in de samenleving en het schokkende geweld tegen vrouwen, over de strijd om de hoofddoek, over de aardbevingen in het land, de corruptie, het gevangeniswezen, de persvrijheid en de dominante aanwezigheid van de Islam.
Nazar is een vakbekwame journaliste. Haar observaties zijn nauwkeurig, haar analyses scherpzinnig en ze heef zich goed ingelezen. Regelmatig zet ze ontwikkelingen in hun historisch perspectief. Ze heeft bovendien een levendige stijl van schrijven.
Haar werk als correspondent was niet gemakkelijk. Haar woorden moest ze wikken en wegen. Een perskaart is voor één jaar geldig. Elk jaar moet je in oktober al beginnen met de aanvraag voor het volgende jaar. En de perskaart is weer nodig voor de aanvraag en verlenging van de verblijfsvergunning. In 2020 stond Turkije op plek 154 van de persvrijheidsindex, die 180 landen omvatte. Veel Turkse journalisten zitten in de gevangenis of zijn ontslagen.
Een enkele maal schrijft Nazar over haar persoonlijke omstandigheden. Als ze verslag uitbrengt van de vreselijke aardbeving in 2023 beseft ze dat een aardbeving in haar woonplaats Istanbul een reële mogelijkheid is. Ze vraagt informatie op bij de gemeente en ontdekt dat haar wijk in het rood op de aardbevingsrisicokaart staat. Dan schrijft ze: Mijn eigen sterfelijkheid accepteren lukt nog wel, maar als ouder kan ik niet verdragen dat mijn kind iets kan overkomen.”
In 2025 besluit ze om te stoppen als correspondent in Turkije. “Het voelde alsof we op een tikkende tijdbom woonden. Ik wilde mijn dochter niet langer blootstellen aan de dreiging van meer aardbevingen.” Het was geen gemakkelijk besluit, want Erdogan ten spijt was ze gesteld geraakt op de warmte van de Turken, hun veerkracht en hun solidariteit.
Ik heb dit boek met veel waardering gelezen. Regelmatig zag ik de reportages van Nazar in het NOS-Journaal. Haar boek is onontbeerlijk om een samenhangend beeld te krijgen van de transitie die Turkije doormaakte: van democratie naar autocratie. De les voor ons is dat een democratie snel in een autocratie kan veranderen als de verkeerde personen aan de macht komen.
Voor in het boek is een kaart opgenomen van Turkije en van Istanbul. Ik heb er vaak gebruik van gemaakt bij het lezen van het boek.
Mitra Nazar (1980) is een Nederlandse journalist. Haar moeder komt uit Friesland, haar vader uit Iran. Ze studeerde Pedagogische Wetenschappen in Utrecht met als minor Journalistiek. Voor de NOS was ze correspondent in Turkije van 2020-2025. Nu werkt ze als verslaggever voor Nieuwsuur.
ISBN 9789046835944 | Paperback | Omvang 300 bladzijden | Uitgeverij Nieuw Amsterdam | 10 september 2026
© Henk Hofman, 23 september 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
