Blaise Pascal
De grondlegger van onze moderne wereld
Graham Tomlin
Blaise Pascal is in 1623 geboren en overleed in 1662. Hij is nog geen 40 jaar oud geworden, maar in dat korte tijdsbestek blonk hij uit als een veelzijdige en briljante denker van formaat. Zijn interesses lagen op het gebied van de literatuur, de natuurkunde en de theologie. De auteur noemt hem “een van de opmerkelijkste mensen” die sinds de Middeleeuwen heeft geleefd. Het is bijna onbegrijpelijk dat Pascal in zo korte tijd, bovendien tobbend met een slechte gezondheid, zoveel werk heeft kunnen verrichten.
Elk hoofdstuk richt zich op een bepaald thema in het leven en denken van Pascal. Zo gaat het over zijn wetenschappelijke en literaire werk, zijn contacten met het Jansenisme (een hervormingsgerichte stroming binnen de Rooms-Katholieke Kerk), zijn kritiek op de Jezuïeten in zijn “Lettres Provinciales”, zijn verwijzen naar de grootsheid en gelijktijdige misère van de mens, en zijn verdediging van het christelijk geloof in de “Pensées”.
Regelmatig trekt de auteur lijnen naar de eigen tijd, waaruit blijkt hoe actueel Pascal in veel opzichten nog steeds is.
Pascal keert zich bijvoorbeeld tegen de sociale ongelijkheid van zijn dagen. Waarom krijg je privileges als je van adel bent, terwijl een ander daar zijn hele leven hard voor moet werken? Een hoge afkomst is ook geen garantie voor morele deugdzaamheid. “Wat is onverstandiger dan de oudste zoon van een koningin te kiezen om een staat te besturen? Om als kapitein van een schip op te treden, kiezen we toch ook niet degene van de passagiers die van de beste familie is?” Maar hij is fel tegenstander van oproer en revolutie. Het is beter om een idioot als koning te hebben, dan met een burgeroorlog te maken te krijgen.
Volgens Pascal veroorzaakt opstandigheid meestal meer problemen dan dat er problemen worden opgelost. Ongelijkheid en onrecht zijn moeilijk te verdragen, maar het streven om die uit te bannen, zet de deur open voor de ergste dictatuur. Totalitaire ideologieën uit de 20e eeuw en onze eigen tijd tonen de juistheid aan van deze observatie.
Eén van Pascals beroemdste uitspraken is dat alle ellende van de mensen maar één oorzaak heeft: ze zijn niet in staat om rustig in een kamer te blijven. Mensen zijn rusteloos op zoek naar verstrooiing en geluk, naar nieuwe ervaringen en uitdagingen. Het is voor Pascal een aanwijzing dat de mens voor iets groters is gemaakt, en op zoek is naar een harmonie die hij is kwijtgeraakt.
Daarmee raken we aan de vraag of de mens op zoek is naar God om rust te vinden in zijn leven. Volgens Pascal moeten mensen een belangenafweging maken. Het is verstandig om uit te gaan van de gedachte dat God bestaat. Je verliest er niets mee en kunt er het eeuwige leven mee winnen. In het tegenovergestelde geval win je niets, maar verlies je alles. Spelen je lusten je parten, doe dan alsof je nog maar acht dagen te leven hebt. De auteur werkt deze befaamde “gok van Pascal” boeiend en grondig uit.
Pascal heeft zelf op een nacht in 1654 een ingrijpende Godservaring gehad. Hij schreef het naderhand op en dit verslag is na zijn dood gevonden in de voering van zijn jas. Tomlin wijdt een heel hoofdstuk aan een grondige analyse van dit zogeheten “Mémorial”.
Deze “Nacht van Vuur” veranderde het leven van Pascal radicaal. De rede is niet het centrum van de menselijke identiteit, maar het hart. Want het hart heeft zijn redenen, die de rede niet kent. Hij legde zich zijn verdere leven toe op een sober, ascetisch leven en gaf aalmoezen aan daklozen en bedelaren. Volgens hem kon de mens veel van de dingen die hij dacht nodig te hebben, prima missen.
Zijn sterfbed was pijnlijk. Vandaag de dag, schrijft Tomlin, vinden we euthanasie dan een logische keuze. Volgens Pascal was het de vraag hoe je het beste met pijn kon omgaan. Hij vroeg niet aan God om de pijn van hem weg te nemen, maar dat hij die zou dragen als een christen.
Na zijn overlijden werd Pascal zowel vereerd als verguisd. Voltaire erkende zijn capaciteiten, maar had niets met zijn geloof in God. Nietzsche kritiseerde de zelfverloochening van Pascal en propageerde de Übermensch, die de beperkingen van de christelijke moraal moest overstijgen. Paus Franciscus schreef in 2023 een warm eerbetoon aan Pascal.
Graham Tomlin heeft een prachtig en boeiend boek geschreven. Hij is voor deze biografie ook de juiste auteur. Hij heeft het werk van Pascal grondig bestudeerd, hij begrijpt diens manier van redeneren en hij kan ook nog eens goed schrijven. Ik heb zijn boek met stijgende waardering gelezen.
Op bladzijde 71 staan verkeerde jaartallen: 1930 en 1940 moet 1630 en 1640 zijn. Op bladzijde 148 moet 1947 gelezen worden als 1647.
Pascal heeft ook veel aandacht gegeven aan de functie van het geweten. Volgens hem is het geweten het meest betrouwbare morele kompas dat de mens heeft. Tomlin besteedt aan dit aspect in het denken van Pascal weinig aandacht.
Tot slot de vraag of Pascal inderdaad de grondlegger van onze moderne wereld is. Zijn baanbrekend werk in de wiskunde, zijn natuurkundige experimenten, zijn ontwerp van een rekenmachine als aanzet voor de computer, zijn formule voor kansberekening die hun praktische vertaling kregen in het verzekeringswezen, geven aan dat hij inderdaad gezien mag worden als een (dus niet: de) grondlegger van de onze moderne wereld.
Graham Tomlin (1958) is een Britse theoloog en voormalig Anglicaans bisschop. Hij leidt een instituut dat zich richt op de relatie tussen geloof en hedendaagse cultuur. Zijn proefschrift ging over de visie van Paulus, Luther en Pascal op de theologie van het kruis.
ISBN 9789043544238 | Paperback | Omvang: 410 bladzijden | Uitgeverij Kok/Boekencentrum | 17 september 2026
Het boek is prima vertaald door Th. Van Eijzeren.
© Henk Hofman, 15 oktober 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
