De Reformatie
Een geschiedenis 1490-1700
Diarmaid MacCulloch
De auteur van dit boek heeft het zichzelf niet gemakkelijk gemaakt. Uitgebreid beschrijft hij de aanloop naar de Reformatie, vervolgens het verloop van de Reformatie en tot slot de afloop van de Reformatie. Het gaat dus om een compleet overzicht van gebeurtenissen genomen over een periode van 200 jaar en in een geografisch omvangrijk gebied.
Alsof dat nog niet genoeg is, gaat hij na dit alles ook nog in op de invloed van de Reformatie op het dagelijks leven van gelovigen: het huwelijk, het gezinsleven, begrafenissen, het geloof in hekserij, het gebruik maken van tucht om het gedrag van gelovigen te disciplineren, opvattingen over liefde en seks. Hier wordt de chronologische benadering in de voorgaande delen vervangen door een thematische aanpak.
Het is dus een breed en diepgaand onderzoek geworden naar de Reformatie, een hervormingsbeweging die uitliep op een gedeeld huis voor Europeanen. De ene Katholieke kerk spleet uiteen in een rooms-katholiek en een protestants deel.
Eerst schoot het protestantisme overal in Europa wortel. In 1590 was ongeveer de helft van Europa onder controle van protestantse regeringen of had het een protestantse cultuur. In 1690 was dat nog maar een vijfde. De Contrareformatie had Midden-Europa en Zuidoost-Europa heroverd en teruggebracht in de moederkerk.
De overvloed aan gegevens is soms verwarrend, getuigt echter van een fenomenale kennis van zaken en wordt weer gecompenseerd door een pakkende stijl van schrijven, soms met een link naar de actualiteit.
De uitvinding van de boekdrukkunst, beschreven vanaf bladzijde 87, moge als voorbeeld dienen. De boekdrukkunst en daarmee de komst van boeken in de woningen van burgers maakte het de moeite waard om te leren lezen. Al spoedig konden veel meer mensen lezen dan voorheen, ook als ze de schrijfkunst nog niet machtig waren. Lezen is een passieve bezigheid, Het is bovendien een eenzame bezigheid. Daarmee geeft de Reformatie een aanzet tot individualisme. In geestelijk opzicht is lezen wèl een actieve bezigheid. En dat was de basis voor een intellectuele ontwikkeling waarmee Europa het analfabetisme achter zich liet en wetenschappelijke kennis met sprongen vooruitging.
Het staat in scherp contrast met de ontlezing in onze generatie. Als gevolg van de opkomst van digitale media lezen we minder boeken, kranten en tijdschriften. Onder de jeugd is leesvaardigheid zelfs zorgwekkend gedaald. Een derde van de leerlingen in het voortgezet onderwijs haalt het gevraagde leesniveau niet.
De boekdrukkunst, de komst van boeken en het lezen zijn positieve ontwikkelingen. Maar de strijd om de ideeën in die boeken bracht de godsdienstoorlogen teweeg met hun verwoestende en ontwrichtende uitwerking op de samenleving. Het verschil in denken over geloofszaken “was de belangrijkste reden voor moord en doodslag” schrijft de auteur. In een terugblik aan het eind van het boek merkt hij op dat de genadeloze strijd ging over zaken die we nu triviaal of irrelevant vinden. Dat is vaker (maar niet altijd) het geval met ruzies en oorlogen.
De schrijver voegt er wel aan toe dat we niet het recht hebben om ons intellectueel of moreel superieur te wanen aan mensen uit de 16de en 17de eeuw. In het licht van de gruwelen van de 20e eeuw, die zich voortzetten in onze eeuw, past ons die houding niet.
Handig zijn de talrijke verwijzingen in de tekst naar andere pagina’s om verbanden duidelijk te maken. Samen met het register maakt dit het boek tot een heel geschikt naslagwerk.
Wat verder opopvalt, ise zorgvuldigheid waarmee de auteur te werk is gegaan. Of het nu gaat om de strenge Calvijn in Genève of de als even streng bekendstaande Ignatius van Loyola, stichter van de omstreden Jezuïetenorde, ze krijgen allebei een eerlijke behandeling. Wat was hun achtergrond? Hoe pasten hun opvattingen binnen de context van hun geloof? Wat waren hun successen en op welke punten zaten hun kwetsbaarheden?
Om alle beweringen van de auteur op hun juistheid te toetsen moet je over een deskundigheid en kennis beschikken die de meeste ‘gewone’ lezers, waar ik me ook onder schaar, niet beschikken.
Toch is het nuttig om alert te zijn. Hier en daar heb ik een steekproef gedaan door iets te controleren aan de hand van boeken die ik in mijn bezit heb. Een enkel maal zit MacCulloch er toch naast.
Zo schrijft hij op blz. 381 over de staatsgreep die Maurits in 1618 pleegde en de ‘gerechtelijke moord’ op Oldenbarnevelt in 1620. Maar Oldenbarnevelt heeft in 1617 zelf het conflict op de spits gedreven door met zijn Scherpe Resolutie troepen aan het gezag van opperbevelhebber Maurits te onttrekken. Die resolutie noemt MacCulloch niet. A. Th. Van Deursen, van 1971 tot 1996 hoogleraar aan de Vrije Universiteit, noemt de resolutie “het keerpunt” in de twisten [bron: A. Th. Van Deursen: De last van veel geluk, blz. 202, Amsterdam, 2005]. J.C. Boogman, van 1958 tot 1982 hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Utrecht, onderzocht het proces tegen Oldenbarnevelt. Zijn conclusie: “van een gerechtelijke moord kan dus stellig niet gesproken worden” [bron: J.C. Boogman, Van Spel en Spelers, blz. 89, ’s-Gravenhage, 1982].
Er is meer te noemen, maar dit voorbeeld moge volstaan. Controle is altijd nuttig. Het valt overigens MacCulloch niet aan te rekenen. Men zegt dat Aristoteles de laatste wetenschapper was met een encyclopedische kennis. Na hem was het voor een mens niet meer mogelijk complete kennis over ‘alles’ te hebben. Dus zelfs niet voor MacCulloch, al komt hij ver.
Nog één opmerking. We lezen over ‘Moritz van Saksen’ op onder andere bladzijde 280 en 362.Het is òf Maurits van Saksen (in de Nederlandse literatuur de gebruikelijke naam) òf Moritz von Sachsen.
De Reformatie is een monumentaal en briljant boek. Twee fotokaternen met in totaal 24 afbeeldingen sieren het boek. In de tekst zijn ook nog afbeeldingen opgenomen. De tekening van koning Filips II, die de laatste twee jaar van zijn leven vanwege artritis niet meer rechtop kon staan, half liggend in een speciaal voor hem ontworpen stoel, gekleed in een pak opgevuld met zacht materiaal, had ik nog niet eerder in een historisch werk aangetroffen.
Notenapparaat, bronnen en literatuurverwijzingen plus het register bestrijken 130 bladzijden. Hieruit blijkt ook de zorgvuldige aanpak van auteur en uitgever.
Diarmaid MacCulloch (1951) is gespecialiseerd in kerkgeschiedenis en geschiedenis van het christendom. Van 1997 tot 2019 was hij hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Oxford. Het hier besproken boek is de vertaalde versie van het origineel dat in 2003 verscheen. In 2009 schreef MacCulloch A History of Christianity. De Nederlandse vertaling daarvan verscheen bij het Spectrum.
Beide boeken zijn vertaald door Huub Stegeman.
ISBN 9789401921305 | Paperback | Omvang 830 bladzijden | Uitgeverij Omniboek | 5 maart 2026
Vertaald door Huub Stegeman
© Henk Hofman, 23 april 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
