Raspoetin en de ondergang van de Romanovs
Anthony Beevor
Op de aansprekende cover van dit boek staan drie personen afgebeeld. De monnik Raspoetin in het midden, met aan weerszijden tsaar Nicolaas II en diens vrouw tsarina Alexandra Fjodorovna. Daarmee wordt treffend aangegeven dat het in dit boek om drie hoofdrolspelers gaat. Het verhaal ontvouwt zich ook aan de hand van deze drie perspectieven. Een echte biografie is het dus niet (wat natuurlijk geen enkel bezwaar is).
Het is een merkwaardig drietal op deze foto. Wie waren ze en wat was hun relatie? Waarom staat die vreemde monnik tussen twee monarchen in? Hij is de meest intrigerende van dit drietal.
Raspoetin (1869-1916) heeft altijd tot de verbeelding van mensen gesproken.
Als je in de zoekbalk van je computer zijn naam intikt, merk je dat gelijk aan de resultaten. Raspoetin wordt ‘een bezeten monnik’ genoemd. In de hit daaronder heet hij ‘een gestoorde monnik, een alcoholist en een aseksuele deviant’. Die ‘aseksuele’ oriëntatie wordt weersproken door de volgende hit, waarin gewaagd wordt van duizenden minnaressen en partners die Raspoetin zou hebben gehad. Duidelijk is in ieder geval dat de monnik nog steeds bevreemding oproept. Op foto’s in het boek is het contrast tussen de monnik met het bleke gezicht, lange haar en morsige baard, omringd door Russische aristocraten, de mannen gekleed in indrukwekkende uniformen en de vrouwen in schitterende japonnen, bijzonder groot.
Tsaar Nicolaas II (1868-1918) en zijn vrouw tsarina Alexandra Fjodorovna (1872-1918) waren door afkomst en huwelijk op de troon terechtgekomen. Zelden zijn twee mensen zo ongeschikt geweest voor hun rol als monarch dan deze twee.
Beevor vertelt met verve hoe de onzekere, weifelende tsaar en zijn labiele, emotionele vrouw helemaal in de ban van Raspoetin kwamen. Dat had er vooral mee te maken dat de kroonprins aan hemofilie leed, als gevolg daarvan een enkele keer op de rand van de dood zweefde, maar door de wonderlijke krachten van Raspoetin toch nog genas.
Vanaf dat moment genoot Raspoetin de onvoorwaardelijke toewijding en het vertrouwen van de Romanovs. De keizerin had een kammetje van Raspoetin in bezit gekregen. Ze gaf het aan haar man met de opmerking: “Vergeet niet je haar te kammen voordat je moeilijke gesprekken voert en belangrijke beslissingen moet nemen. Dat kammetje zal je zeker helpen”.
De tsarina gaat zich steeds meer met die belangrijke beslissingen bemoeien en geeft op aangeven van Raspoetin door aan haar man welk beleid hij moet voeren en wie hij als minister moet aanstellen.
Het verhaal neemt daarmee de proporties aan van een drama. Het is een tragedie voor alle betrokkenen en het hele land. Tegelijk is het een klucht en een ridicuul verhaal. De Russische aristocratie was in de ban van mystiek geraakt. De Eerste Wereldoorlog was uitgebroken en eiste enorme aantallen slachtoffers, maar in Moskou bekommerde men zich daar niet om en dompelden mensen zich onder in “een orgie van dansen, sport, diners en drank.”
Raspoetin had intussen ook machtige vijanden. Mannen die met afschuw vervuld waren over de invloed die Raspoetin op het hof had, de corruptie in regeringskringen, en de nederlagen van het Russische leger aan het front. Het dramatisch hoogtepunt van dit boek is dan ook zonder meer de moord op Raspoetin. Toen bekend werd dat de monnik onschadelijk was gemaakt, leidde dit tot uitbarstingen van vreugde onder het volk en werd er in restaurants getoost op de moordenaars.
Raspoetin werd in december 1916 vermoord. Een paar maanden later brak de Revolutie uit. De monarchie werd afgeschaft en nog weer een jaar later werd de tsaar met zijn gezin vermoord door de communisten. Precies zoals Raspoetin dit alles had ‘voorzegd’.
Volgens de auteur maakt zijn boek duidelijk dat geschiedenis niet altijd door ‘grote mannen’ wordt bepaald. Dat is zo en Raspoetin is er een duidelijk voorbeeld van. Meer dan wie ook heeft de ‘bezeten monnik’ bijgedragen aan de ondergang van een dynastie die 300 jaar over Rusland had geheerst. Overigens zonder dat dit zijn opzet is geweest.
Ook maakt het boek duidelijk dat geruchten, complottheorieën en verdachtmakingen een enorme impact hadden op het politieke en militaire vlak. Feit en fictie liepen door elkaar heen en Beevor heeft er een kluif aan om die twee van elkaar te onderscheiden. Hetzelfde probleem waar onze generatie mee te maken heeft.
Met dit boek heeft Beevor een meeslepend thema te pakken en hij vertelt zijn verhaal met passie.
Een psychologisch portret van Raspoetin ontbreekt. Als historicus zal Beevor dit niet tot zijn taak hebben gerekend. Hij levert wel de bouwstenen om al lezend inzicht te krijgen in het karakter van deze merkwaardige man.
Een verklarende woordenlijst zou nuttig zijn geweest. Een enkele maal had iets meer uitgelegd kunnen worden. Als voorbeeld noem ik bladzijde 13 waar de naam van Nikolaj Sokolov wordt genoemd. Hij moest in 1919 een onderzoek instellen naar de moord op de Romanovs. Dit wordt begrijpelijk als je weet dat de moordenaars de communisten waren (de Roden onder leiding van Lenin) en dat hun tegenstanders (de Witten onder leiding van monarchist admiraal Koltsjak) de opdracht tot dit onderzoek gaven.
Deze opmerkingen nemen natuurlijk niet weg dat lezers zullen genieten van dit boek. Dit is geen droge historie, maar een boeiend gepresenteerd verhaal dat bol staat van spanning en dramatiek. Je kunt je alleen maar verbazen over de manier waarop dynastie en samenleving hun eigen graf hebben gegraven. Raspoetin was niet het echte probleem. Dat waren de tsaar en zijn vrouw die hem verafgoodden en hem de ruimte gaven om macht uit te oefenen.
Het boek is geïllustreerd, voorzien van een notenapparaat en een literatuurlijst. Het zal zeker een gretig lezerspubliek trekken en dat is helemaal verdiend.
Anthony Beevor (1946), is een militair historicus die meerdere boeken schreef over de Tweede Wereldoorlog, de Russische Revolutie en de Spaanse Burgeroorlog (1936). Hij ontving veel prijzen en onderscheidingen. In 2017 werd hij in de Britse adelstand opgenomen. Dit boek is vaardig vertaald door Ruud van de Plasche.
ISBN 8789026372032 | Paperback | Omvang 382 blz. | Uitgeverij AmboAnthos | 12 maart 2026
© Henk Hofman, 8 april 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
