Auguste Viktoria.
De laatste keizerin van Duitsland
Haar leven en werk in Duitsland, haar ballingschap in Nederland
Alexandra von Ilsemann
Op 11 november 1918 werd Wilhelm II door graaf Bentinck ontvangen op kasteel Amerongen. In Duitsland was na de verloren Eerste Wereldoorlog een revolutie uitgebroken, de keizer was afgezet en de triomferende geallieerden wilden hem berechten als oorlogsmisdadiger. De keizer en zijn entourage vroegen en kregen asiel in Nederland. Een paar weken later volgde zijn vrouw, Auguste Viktoria (1858-1921), hem in ballingschap.
In het gevolg van Wilhelm II bevond zich ook zijn adjudant Sigurd von Ilsemann. Hij trouwde in 1920 met de dochter van graaf Bentinck, gravin Elisabeth Bentinck. Het is hun kleindochter, Alexandra von Ilsemann, die de auteur is van deze biografie over de laatste keizerin van Duitsland.
Over Wilhelm II is ontzettend veel geschreven. Over Auguste Viktoria veel minder. Dat ligt ook wel voor de hand, want Wilhelm II was de regerende keizer en het draaide in politieke en militaire kringen nu eenmaal om de keizer. Het is echter goed dat Auguste Viktoria nu uit zijn schaduw treedt, al speelt Wilhelm II ook in dit boek een prominente rol.
De keizerin was in Duitsland meer geliefd dan haar man. Dat had alles te maken met haar inzet voor de samenleving. Onder haar regie bouwde men in enkele jaren tijd tal van nieuwe kerken en rond die kerkgebouwen sociale centra: scholen, kleuterscholen, crèches, ziekenhuizen, opvanghuizen, bejaardenhuizen. Ze zorgde voor vakbekwaam personeel: maatschappelijk werksters, verpleegsters, diaconessen, onderwijzeressen.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog zette de keizerin zich in voor zorg aan oorlogsgewonden. Ze bezocht de hospitalen, was zichtbaar bewogen met het lot van de gewonden en schakelde prinsessen en hofdames in voor de verzorging van gewonden.
De inzet van de keizerin was veelomvattend. Ze benadrukte het belang van borstvoeding, en gaf hierin zelf het goede voorbeeld. De hoge kindersterfte bestreed ze door kinder- en kraamklinieken te bouwen gecombineerd met opleidingscentra voor kraamverzorgsters en wetenschappelijk onderzoek naar goede zuigelingenvoeding.
Haar enorme inzet voor zieken, armen en oorlogsgewonden kwam voort uit haar diepgewortelde christelijke overtuiging, in de behoudend Lutherse variant. Het geloof betekende voor haar de opdracht om goed te doen en woorden om te zetten in daden.
Het geloof inspireerde haar ook om een toegewijde echtgenote en een zorgzame moeder voor de zeven kinderen te zijn.
Ze deed haar best om er als een verzorgde en aantrekkelijke vrouw uit te blijven zien, ondanks de bevallingen. Zo schreef ze aan haar man:
“Ja, schat, als ik anderen tevreden heb gesteld [met mijn verschijning], ben ik vooral blij voor jou liefje, want natuurlijk wil ik dat mijn liefje een goed uitziende vrouw heeft die met anderen kan wedijveren, ook al verbeeld ik me niet dat ik de jonge vrouwen versla”.
Wilhelm was die toewijding niet altijd waard. Hij was meer op zichzelf gericht en hield er zelfs minnaressen op na, die hem naderhand chanteerden met zijn liefdesbrieven. Met die gewoonte brak hij toen hij in 1888 tot keizer werd gekroond.
Volgens de auteur was het huwelijk van het keizerspaar redelijk harmonieus, maar was het niet vrij van spanningen, en leden beide ook onder de toenemende politieke, militaire en sociale druk. De keizerin kreeg “de ene zenuwcrisis na de andere” en de keizer leed aan “steeds terugkerende burn-outs.” De keizerin hield echter veel van haar man. De keizer steunde op zijn beurt zijn vrouw in de projecten die ze opzette.
De keizerin was heel sportief (paardrijden, tennis spelen en zeilen). De keizer was dat niet en dat had te maken met zijn verlamde linkerarm. Hij kon amper paardrijden, maar van een monarch werd wel verwacht dat hij een goede ruiter was.
De auteur heeft zich grondig verdiept in het leven van Auguste Viktoria. Zij brengt op basis van dat onderzoek correcties aan in het traditionele beeld dat van de keizerin bestaat. Haar geloof was geen bigotte vroomheid, maar oprecht en was haar tot steun in de moeilijke momenten van haar leven. Voorts had de keizerin veel meer invloed op haar man dan werd aangenomen. En tenslotte was de keizerin haar tijd vooruit in haar opkomen voor vrouwenrechten. Het was aan haar te danken dat vrouwen vanaf 1908 eindexamen mochten doen om daarna aan universiteit en hogeschool door te studeren.
Al lezend kom je onder de indruk van Auguste Viktoria. Een warme vrouw, die haar positie gebruikte om verbetering te krijgen in het lot van armen, zieken, oorlogsgewonden en achtergestelde vrouwen. Ze heeft geen gemakkelijk leven gehad: een wispelturige man, een verloren troon, een zoon die zelfmoord pleegde, een andere zoon die zich tot haar afgrijzen aansloot bij de nazi’s, een hartkwaal.
Alexandra von Ilsemann schreef het allemaal boeiend op. Ze ontdekte nieuwe gegevens, heeft oog voor anekdotes en is genuanceerd in haar beoordelingen. Wel komen er heel wat herhalingen voor in het boek.
De uitgever verdient naast de auteur ook een grote pluim! De hardcover heeft een robuust formaat, een prettige drukletter en is prachtig geïllustreerd.
Stichting Huis Doorn heeft de opdracht gegeven dit werk te vertalen in het Nederlands en verstrekte een bijdrage in de kosten. Het museum verzorgt dagelijks om 12.00 uur een special tour over het leven van de laatste Duitse keizerin. De gidsen kunnen zich met deze biografie vooraf grondig inlezen! En het zal voor de bezoekers vast te koop zijn in de museumshop.
Alexandra von Ilsemann studeerde geschiedenis, politieke wetenschappen en sociologie. Ze promoveerde op de Franse buitenlandse politiek tijdens het Congres van Wenen (1815). Na haar studie gaf zij enkele jaren les aan universiteiten in Azië.
ISBN 9780464566598 | Hardcover | Omvang 328 bladzijden | Uitgeverij Walburg Pers Zutphen | 16 oktober 2026
© Henk Hofman, 19 oktober 2026
Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.
