Het psalmenoproer

Het laatste boek van ’t Hart, Lotte Weeda vond ik het slechtste boek wat hij had geschreven. In dat boek miste ik de grote poëtische zeggingskracht en ook de uitwerking van de personages viel tegen. Het belangrijkste manco was dat het boek te dicht bij de actuele werkelijkheid lag, dat hij die probeerde te integreren in het romanconcept. Dat mislukte dus ook, waardoor het bleef hangen tussen twee werelden. Wordt dit boek de revanche? Ja en nee.

Het is zijn eerste historische roman, een roman van grootste opzet, ondanks het verhaal dat zich maar op een klein oppervlak afspeelt. Het gaat over Roemer Stroombreker, een reder uit Maassluis die door zijn opklimmen in status en zijn eigenzinnige houding betrokken raakt bij het Psalmenoproer in Maassluis. Het psalmenoproer slaat op een poging van de progressieven onder de gereformeerden in de 18de eeuw om een anders zingen (korte zingtrant) van de psalmen doorgevoerd te krijgen. De traditionele gereformeerde bevolking van het stadje, opgejut door enkele raddraaiers komt massaal in opstand.
't Hart beschrijft enkele episodes uit het prille leven van Roemer Stroombreker, waarna hij met sprongen door zijn verdere leven gaat. De stap die zijn leven drastisch zal beïnvloeden is het ongewilde huwelijk met Diederica Croockewerff. Dit huwelijk door zijn moeder afgedwongen met het oog op grotere rijkdom en bijbehorende status, want de vader van Diederica, ook reder, zorgt er voor dat het aantal schepen onder zijn vlag meer dan verdubbelt.
Diederica en Roemer delen van begin af aan het bed niet; dat is een stilzwijgende afspraak tussen hen beiden, want zij , net als hij, was geen voorstandster van dit huwelijk.
Ondertussen gaat het Roemer voor de wind totdat de in de kerken gezongen psalmen centraal komen te staan in het conflict. Daarnaast leidt een affaire met een vrouw van lagere komaf, uit de arme buurt, tot het verwekken van een zoon. Deze geheime relatie bezorgt Stroombeker constant nachtmerries, bang als hij is dat het uitkomt. Vooral omdat Stroombeker ondanks kerend tij van verlies van schepen en algeheel verlies van inkomsten toch weet door te stoten tot de vaart der volkeren en het zelfs schopt tot burgemeester van het stadje. De zoon behoort tot een van de raddraaiers die zorgen voor de oproer bij de bevolking over de dreigende verandering van de zangtrant. Zijn zoon wordt na heftig geweld gearresteerd en voor 12 jaar verbannen uit Maassluis. De vraag die in Stroombeker’s hoofd rondwaart is, wanneer hij zijn zoon weer terug zal zien, of deze hem zal accepteren als zijn vader.

Het is zondermeer een bewonderingswaardige poging van 't Hart om een historische roman met zo'n rijk gegeven te schrijven. Maar het nadeel wat hij sinds een tijdje meevoert, is dat hij als schrijver over zijn hoogtepunt heen is en dat is een slechte start voor zo'n groots opgezet werk. Zijn boeken rusten altijd op een aantal pijlers die zorgen voor de stabiliteit. Dat zijn: poetische daadkracht, sterke dialogen en de mogelijkheid voor zijn lezers om een diepere relatie met zijn personages aan te gaan. Hoe hij ook in dit boek zijn best doet, toch blijkt dat zijn poetische beschrijvingskracht, ten opzichte van vroeger, verbleekt is. De keuze voor het kortere proza in dit boek (iets waar Lotte Weeda ook onder leed) zorgt er niet voor dat de lezer een dieperere relatie met de personages krijgt. Er kan aangevoerd worden, ja maar het verhaal speelt in de 18de eeuw en 't Hart heeft zijn stijl daaraan aangepast. In de 18de eeuw schreef men juist ellenlange zinnen en alleen de keuze van woorden uit die tijd verraden een 18de eeuws karakter. Het gros van de zinnen is geschreven, in de voor 't Hart ultrakorte stijl, waar de schrijver de laatste jaren voor gekozen heeft. Maar hij wijkt hiervan af zodra Roemer zijn bespiegelingen vertelt over zaken die hem bezig houden; dat zijn de momenten waarop 't Hart zijn grootste diepgang in dit boek bereikt.
De uitwerking van het historisch perspectief in de roman is zondermeer uitstekend te noemen, maar verliest zijn grootsheid door dat het niet gebouwd wordt op personages die dit kunnen dragen. Met andere woorden de personages vallen weg tegen de grote thematische achtergrond; ze vechten een verloren strijd. Een geslaagde historische roman is een roman waar de personages boven zichzelf weten uit te groeien en haast even machtig worden als de grote historische thematiek waar ze onder vallen. En dat is dus doodzonde, want 't Hart heeft echt zijn uiterste best gedaan om een machtig werk te scheppen. Zijn beschrijvingen van de haringvisserij, het gereformeerde sociale leven en de gereformeerde kerk en zijn rites in de 18de eeuw zijn gewoonweg grondig in detail en munten uit in beschrijvingskracht. Het boek zit ook vol spanning, een spanning die langzaam wordt opgebouwd, ook nog door een nevenplot, wat de rode draad van het verhaal helemaal niet in de weg zit. De spanning wordt zelfs te snijden als het psalmenoproer uitbreekt en interieurs eraan gaan en personen hun leven niet meer zeker zijn. Op het einde wordt de stadhouder er nog bijgehaald en zelfs niemand minder dan Napoleon!
Daarom is het zo ontzettend jammer, dat al dat historisch sociaal wapengekletter rust op zo'n moerassige basis, waardoor je als lezer aan het einde toch met een kater zit, ondanks de opwinding in het boek die nog steeds om je heen zoemt. Als literair werk onvoldoende, als toegankelijke thriller geslaagd.

Hardcover | 288 Pagina's | Arbeiderspers | 2006 ISBN: 9029564083

© rotor

Reageren? Klik hier!