Tom Sauer 

Tussen giganten klTussen giganten
Een kantelende wereldorde
Tom Sauer


De auteur is hoogleraar Internationale politiek in Antwerpen. In dit boek ontleedt hij de turbulente wereld waarin we nu leven en de vraag hoe Europa zich moet gedragen tegenover de VS, China en Rusland. De angst die er leeft is een gevolg van de oorlog tegen Oekraïne, van het wegvallen van de VS als beschermheer en van de Chinese economische dominantie (p. 24). Ik zou er de toenemende klimaat-drama’s aan toevoegen.

Sauer geeft een duidelijke definitie van gigant aan de hand van zes indicatoren: BNP, militaire macht, aantal inwoners, oppervlakte, politieke stabiliteit, zachte macht.
Zijn eerste doel is de wereldpolitiek beschrijven en verklaren. Zijn tweede doel is tonen dat het buitenlandbeleid anders en beter kan (p. 28).

De internationale politiek wordt vooral bepaald door de macht van de grote staten en door de manier waarop ze hun beleid voeren en met andere grootheden omgaan. Hij pleit voor meer diplomatieke samenwerking en als voorbeeld geeft hij het Congres van Wenen, dat in 1815 voor tientallen jaren vrede zorgde. Hij vergeet dan wel dat tsaar Poetin een KGB’er is, die zijn gesprekspartners met een monoloog van een anderhalf uur aan de lijn houdt over de Middeleeuwen (HLN,28.10.26) en geen betrouwbare gentleman is zoals tsaar Alexander I.

Die anderhalf uur bleek minder lang te zijn. Verder noemt hij Harmel, Willy Brandt met zijn Ostpolitik, het Helsinki-proces van de jaren 70, de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) van 1994, de VN van 1945. Deze organisaties mogen dringend nieuw leven krijgen. 

Deel I gaat over China. Hij beweert dat China in 1830 wel 30% van het mondiaal BNP had, meer dan de VS en Europa samen. Een bron vermeldt hij niet: dat is ook moeilijk, want toen werden zulke berekeningen nog niet gemaakt. We weten het dus niet.

Hij geeft wel correcte cijfers voor de economische macht van China nu. Door een uitzonderlijke groei in de laatste 40 jaar is China nu nummer 2, na de VS. Sinds 2013 is het de grootste handelsnatie en is het op vele andere vlakken ook nummer 1. Het heeft wel problemen met immobiliën, overproductie, lage consumptie, jeugdwerkloosheid en veroudering. Het defensiebudget is enorm toegenomen van 50 miljard in de jaren 90 tot 336 miljard dollar in 2025. Ook hier staan ze op nummer 2. Hun leger is wel het grootste van de wereld. De economische macht is dus omgezet in militaire slagkracht (p. 42-55). China is rijk aan grondstoffen en zeldzame aardmetalen. Eén politieke partij kan alles snel beslissen.

Het Westen hoopte op een democratisering, maar vergat daarbij dat Deng al in 1978 zei: enkel liberalisering van de economie, niet van de politiek. China is de meest succesvolle gigant en kan de VS misschien inhalen. Volgens velen vervalst China de economie door massale staatssteun, b.v. 231 miljard dollar voor de elektrische auto’s, door meer landbouwsubsidies dan de EU, door diefstal van intellectuele eigendom en spionage. Maar hard werken, economische modernisering, snelle beslissingen en innovatie zijn ook belangrijkere factoren (p. 60-69).

De Chinese macht is ook toegenomen in bestaande internationale organisaties. Het heeft ook parallelle organisaties opgericht zoals de Asian Infrastructure Investment Bank (2016), de Shanghai Cooperation Organisation (2001), de BRICS (Brazilië, Rusland, India, China, Zuid-Afrika e.a.).

Het buitenlands beleid van China is assertiever geworden, zeker tegenover de landen rond de Oost- en Zuid-Chinese Zee. Met zijn Nieuwe Zijderoute legt het met eigen arbeiders overal wegen en 4G-netwerken aan en investeert het in 90 havens. Tegelijk investeren de VS, de EU en de VAE nog meer in Afrika. Sauer doet alsof China voorzichtig is tegenover Poetin en Zelensky, terwijl het in het kader van de ‘Vriendschap zonder Limieten’ sinds 2022 alles levert wat Rusland nodig heeft om de oorlog te winnen en zelf het meest verdient aan de oorlog.

Xi wil Taiwan bij China annexeren. Sauer hoopt op  een ‘vreedzame regeling’, zoals in het geval van Hongkong (p 87). Maar Hongkong werd  in 2020 (i.p.v. 2047) met geweld en tegen de zin van de bevolking bij China gevoegd. De leiders van het protest, o.a. Joshua Wong, zitten levenslang in de laogai (strafkampen). In 2020 overschreed China de grenslijn in de Straat van Taiwan, eerst met schepen, nadien met gevechtsvliegtuigen. Door die Straat passeert 20% van de wereldhandel (p. 87).

Maar als China vooral geïnteresseerd is in binnenlandse economische groei en politieke stabiliteit, dan hoeft er geen oorlog met de VS of Taiwan te komen. Het is nu minder afhankelijk van de VS en de EU dan omgekeerd. Europese regeringsleiders trekken sneller naar Beijing dan naar Washington. Sauer noemt de VS een kolos die zijn eigen ruiten ingooit. Dat klopt zeker wat betreft de oorlog in Kosovo (1999), die tegen Irak (2003) en die tegen Iran (2026).

In deel II komt de VS echt aan bod.  Hun aandeel in het wereld-BNP is sinds 1945 gedaald van 50% naar 26%. Het Chinese is sinds 1990 gestegen van een paar procenten naar 17% (p. 102). De VS leid(d)en de wereld, maar er is een overgang bezig naar een multipolaire wereld. Hun interventies in Somalië, Afghanistan, Irak, Iran kostten veel geld.

Toen Gorbatsjov pleitte voor een Europees Huis en een collectieve veiligheidsorganisatie, telkens met Rusland erbij, werd dat afgewezen. Er werd hem ook beloofd dat de NAVO niet zou uitbreiden. Sauer zegt er niet bij dat de Oostbloklanden vrijwillig toetraden. De aankondiging in 2008 dat ook Oekraïne en Georgië lid mochten worden, was een vorm van Amerikaanse hoogmoed en werd door Poetin telkens met het leger beantwoord.

De VS leken verzwakt toen ze in 2021 na 20 jaar Afghanistan moesten verlaten. De kostprijs lag hoog: 2 à 4 biljoen dollar plus 2.500 Amerikaanse doden en 200.000 Afghaanse (p. 117). De interventie in Irak in 2003 kostte het leven aan 4.500 Amerikanen en honderdduizenden Irakezen en deed IS ontstaan. De hoogmoed van Bush jr. werd opnieuw afgestraft. Zijn steun aan de kleurenrevoluties van Georgië en Oekraïne in 2003-2005 was volgens Sauer een fout tegenover Rusland. Idem voor zijn uitstap uit het ABM-verdrag. In 2007-2009 brak er in de VS een financiële crisis uit met gevolgen voor heel de wereld. Tussen 2002 en 2010 gingen 34% van de industriële jobs verloren, deels door automatisering, deels door China. De handelstarieven tegen China brachten volgens Sauer meer nadelen dan voordelen met zich (p. 130-131). 

Trump noemt hij moeilijk te doorgronden. Zijn slogans ‘America First’ en ‘Make America Great Again’ waren niet origineel, maar ze sloegen aan, zeker bij de laaggeschoolden die hun werk verloren hadden (p.137-139). Idem voor zijn belofte om oorlogen te stoppen en minder geld te geven aan Oekraïne en de NAVO (p.142-144). In 2026 begon hij zelf wel een oorlog tegen Iran. Zijn buitenlandse politiek werd gekenmerkt door unilateralisme: de VS trokken zich terug uit ca. 66 verdragen. Hij zorgde wel voor de Abraham-akkoorden van 2020. Zijn nederlaag tegen Biden eind 202  kon hij niet verkroppen. Gevolg: de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 (p. 153).

In zijn tweede termijn verkoos hij Rusland boven Oekraïne en de EU: de VS stemden in februari 2025, samen met Rusland, Belarus, Noord-Korea en Soedan, tegen de terugtrekking van Rusland uit Oekraïne. En hij schoffeerde Zelensky voor de camera’s van heel de wereld. Poetin daarentegen kreeg een vriendelijke ontvangst in Alaska. Trump eiste dat Denemarken Groenland zou afgeven aan de VS. Desnoods zou hij het militair innemen. Sindsdien beseffen de EU, de NAVO en Taiwan dat ze niet meer op de VS kunnen rekenen (p. 155-157).

Sauer vindt dat de NAVO in 1991 had moeten ophouden te bestaan. Hij beschouwt de uitbreiding als de voornaamste reden voor de inval in Oekraïne. Ik denk dat het-niet-kunnen-verwerken van het uiteenvallen van de SU de belangrijkste reden was: Poetin wil Belarus en Oekraïne onder zijn gezag.

Sauer concludeert dat de VS nog de grootste economische macht zijn, éénderde groter dan China. Maar ze hebben de perceptie tegen en hun staatsschuld ligt voor het eerst boven het BNP (p. 166).

Deel III gaat over Rusland, dat net zoals de VS zichzelf in de voet schiet. Sauer geeft enkele verklaringen voor de inval in Oekraïne. Hij verwerpt de hoofdreden, nl. dat Poetin de implosie van de SU niet kan verteren.

Sauer beweert ook dat Rusland niet expansionistisch is, terwijl het net door veroveringen uitgroeide van ca. 20.000 km² (kleiner dan België en Nederland) in 1300 tot 17 miljoen km² of 566 keer België en 415 keer Nederland nu.

Hij denkt dat Poetin de democratiseringsgolf wou tegenhouden, want als die ook Rusland zou bereiken, komt er een einde aan zijn autoritair regime. En de voornaamste reden is volgens Sauer dat Poetin de veiligheidsbelangen wou behartigen, nadat het Westen en vooral de VS Rusland uit de NAVO hadden gehouden en vernederd.

Het plan van Bush jr. in 2008 om Oekraïne bij de NAVO te voegen is volgens Sauer de belangrijkste reden voor de oorlog. De aanleiding was dan het associatieverdrag van de EU met Oekraïne in 2013 en de betogingen tegen Janoekovitsj, die eerst voor de EU had gekozen en daarna voor Rusland. Poetin veroverde vervolgens de Krim en zorgde voor een opstand in de Donbas. Het Westen reageerde zwak. Poetin zag zijn kans. Hij vergat dan wel dat Rusland in de jaren 90 Oekraïne drie keer had erkend in ruil voor de overdracht van alle kernwapens. Sauer zegt dat Poetin binnenviel omdat hij vreesde dat hij Oost-Oekraïne zou verliezen (p. 212), net alsof dat hem al toebehoorde.

De auteur pleit terecht voor diplomatieke onderhandelingen. De vraag is wel of Poetin wil onderhandelen: hij eist eerst en vooral de capitulatie van Oekraïne, de hele Donbas en liefst ook nog Novorossia, bij voorkeur tot Odessa.
Onze media krijgen het verwijt dat ze, net zoals de EU, het oorlogsnarratief aanhangen en vredesactivisten buiten houden.

Deel IV gaat over Europa. Sauer noemt het bang en verdeeld. Tegelijk krijgt het ook goede punten: economisch staat de EU met een BNP van 23.000 miljard dollar op nummer 2, na de VS ($ 32.600 miljard) en voor China ($21.500) (Visual Capitalist, 09.11.26).

Het Russische BNP ($ 2.900 miljard) is dat van Nederland en België samen (p. 233). Dat klopt bijna: Nederland ($ 1.424 miljard) en België ($ 724 miljard) komen samen aan $ 2.148 miljard en met Luxemburg erbij aan $ 2.256 miljard.

Van 80 landen is de EU de grootste handelspartner. Tegelijk zijn we voor 50% BNP meer afhankelijk van handel dan China (37%) en dan de VS (27%). Door onze te lage productiviteit en te weinig werkuren lopen we verder achter op die twee. Het defensiebudget is het dubbele van het Russische, maar het is versnipperd over 27 landen. Onze zachte macht scoort hoog: van overal komen toeristen onze historische gebouwen bewonderen. Onze besluitvorming verloopt traag: de 27 hebben verschillende belangen en lobbygroepen.

Europa maakte de laatste 25 jaar heel wat crisissen mee: de financieel-economische (2009-2014), de Krim (2014), de migratie (2015), de terreuraanslagen van 2015 en 2016, de Brexit, verkiezing van Trump in 2016 en 2024, corona (2019-2021), de oorlogen tegen Oekraïne, Gaza en Iran, de opeising van Groenland door Trump, de opkomst van China.

De financieel-economische werd goed aangepakt: faillissementen van banken werden vermeden. De Krim-crisis had men kunnen voorkomen door geen associatieverdrag te sluiten met Oekraïne. De migratiecrisis werd enkel door Duitsland mild aangepakt. Hij vermeldt niet dat de gevolgen nu wel merkbaar zijn in het stemgedrag.

5.000 Europese moslims sloten zich aan bij IS. Bij hen 500 ‘Belgen’. Sauer zegt: ze kozen voor avontuur. Ik zou zeggen: voor moordpartijen en verkrachtingen. De ‘Belgen’ leverden de ergste onthoofder: Anouar Haddouchi, beul van Raqqa, met 110 onthoofdingen.  En dan pleegden ze ook nog de verschrikkelijke aanslagen in Parijs, Zaventem, Maalbeek. Doordat het anti-terreurbeleid bij de lidstaten ligt, kon de EU niet veel ondernemen. In 2016 stapte het VK met 52% uit de EU, na 47 jaar lidmaatschap. De EU pakte het kordaat aan, zodat er geen andere landen volgden. De Brexit veroorzaakte meer armoede in het VK.

De verkiezing van Trump deed en doet pijn aan de EU en aan de NAVO. Trump toonde zijn afkeer en trok zich eenzijdig terug uit akkoorden die de EU e.a. bereikt hadden. Sindsdien moet de EU haar lot in eigen handen nemen, ook tegenover China, dat 1 miljoen jobs deed sneuvelen tussen 2019 en 2025 en een handelsoverschot heeft van 1 miljard euro per dag (p. 260).
In de coronacrisis zorgde de EU voor genoeg vaccins. Ze liet haar strikt monetair beleid varen en ging leningen aan voor 800 miljard euro (p. 261).

De inval in Oekraïne werd door de EU meteen veroordeeld. Miljoenen Oekraïense vluchtelingen werden opgevangen. Sauer is verwonderd dat ze meer welkom waren dan de islamieten in 2016 (p. 263). Begrijpelijk, want zij plegen geen aanslagen en hun werkwilligheid ligt veel hoger. Sauer vindt dat er nu te veel geld naar defensie gaat. Het zou efficiënter kunnen als elk land niet zijn eigen leger, wapenindustrie en wapensystemen zou behouden. Er gaat ook te veel geld naar wapenbedrijven buiten de EU. De EU wou tot nu toe weinig of niet onderhandelen onder druk van de Centraal- en Oost-Europese lidstaten. Hij zegt er niet bij dat de ontdekking in 2022 van de Russische wandaden in Boetsja en Irpin daarbij een rol speelde.

Bij de uitbraak van de Gaza-oorlog op 7 oktober 2023 koos de EU duidelijk voor Israël, hoewel dat extreem hard reageerde op de aanval van Hamas. Door het afhaken van Amerika gaat de EU en vooral Duitsland (te) veel geld aan defensie besteden. De invoertarieven van Trump benadelen de Europese bedrijven. En met zijn wens om Groenland af te pakken van Denemarken stootte hij de EU helemaal af. Zijn oorlog tegen Iran, op vraag van Netanyahu, is geen succes en gelukkig deed de EU er niet aan mee. Iran blokkeerde de Straat van Hormuz, waar 20% van de oliehandel passeert. De rust is er nog niet teruggekeerd.

Sauer pleit voor meer hernieuwbare energie uit zon, wind en water, niet uit kernenergie (p. 267-290).
Tegenover China pleit hij voor gerichte invoerheffingen, het kopiëren van de positieve kanten van hun mirakel en de plicht voor de 3.000 Chinese bedrijven in Europa om hun technologie te delen zoals de Europese in China (p. 299). Maar Europa moet zelf ook meer innoveren, productiever zijn, een eengemaakte kapitaalmarkt opstarten, zich omvormen tot één Europese staat en sneller beslissen. De VN zijn ook aan hervorming toe en daarvoor moet het vetorecht afgeschaft worden. Kernwapens mogen vervangen worden door hypersonische raketten. En in plaats van de NAVO  mag er een collectief veiligheidsmechanisme komen in Europa, met Oekraïne en Rusland erbij (p. 304-320). Mooie, maar mijns inziens naïeve doelstellingen.

In zijn conclusie ziet hij redenen tot hoop: wij worden elk jaar welvarender (maar onze Belgische staat is arm). Het grootste probleem is de opwarming van de aarde en in mindere mate de kernwapens en de pandemieën. Rusland heeft zich zwaar misrekend met de oorlog tegen Oekraïne en heeft er veel mee verloren.

Het boek eindigt met noten en een nuttig register.

Beoordeling
Sauer geeft een duidelijke analyse van 50 jaar verschuivende relaties tussen de VS, Rusland, China en de EU. Hij toont de impact van de oorlog tegen Oekraïne en die in het Midden-Oosten op het onveiligheidsgevoel van de mensen. Hij geeft veelzijdige informatie: niet enkel politiek, maar ook militair, economisch, demografisch. Hij is zeer goed op de hoogte van de Europese wetgeving. Hij is terecht kritisch voor Amerika, maar te mild voor China en Rusland.

De lezer krijgt wel kwaliteit en zal vanzelf alert blijven door de kritische uitspraken. Met zijn ‘realistisch standpunt’ daagt hij de lezers wel uit tot discussie. En dat ‘realistisch standpunt’ botst soms met zijn dromen die  weinig realistisch zijn. En met zijn visie op de redenen waarom Poetin de oorlog begon.

Soms krijgt de lezer wel behoorlijk moeilijke zinnen voorgeschoteld. Eén voorbeeld: “Mearsheimers voornaamste analytische zwakte is zijn onvermogen om in te zien dat er politieke keuzes mogelijk zijn die de competitieve logica van het Realisme kunnen verzachten of zelfs overwinnen” (p. 223). Eén troost: dit is een citaat, geen zin van de auteur zelf.

Een paar opmerkingen: op p. 17 zegt Sauer dat Nvidia een marktwaarde heeft van 5,7 miljard en groter is dan het BNP van Duitsland. Dat BNP is wel 5.500 miljard. Idem voor de marktwaarde van Nvidia.

Op p. 26 zegt hij dat China geen bondgenoten heeft. Hij vergeet dan Rusland, waar het nu alles aan levert wat Rusland mist door de sancties. En hij vergeet de vele landen van de Nieuwe Zijderoute in Azië, Afrika en Latijns-Amerika.

Op p. 128 zegt hij: “De VS hebben een consumentenmarkt die groter is dan China en de eurozone samen.” Dat lijkt vreemd, maar de 335 miljoen Amerikanen besteden 20.000 miljard dollar en de 450 miljoen Europeanen slechts 10.300 miljard dollar. Voeg daarbij de 7.150 miljard van de 1,4 miljard Chinezen en je zit aan 17.450.

De levensverwachting in Rusland is gemiddeld 73 (p. 219), maar voor de mannen is dat maar 67! De vrouwen tillen het cijfer op: zij worden 78. De werkelijke inflatie bedraagt 15%: meer dan de ‘10%’ van p. 220.

Hij beweert dat aandelen kopen in andere lidstaten bemoeilijkt wordt (p. 303): dat is even gemakkelijk als in eigen land. Volgens hem moet er ook een moslimstaat in de VN-Veiligheidsraad zitten (p. 310). Hij zegt niet welke en vooral niet op basis van welke verdiensten. Het ophouden van de NAVO ziet hij als een reële mogelijkheid (p. 317, 320, 324): hier is zijn realisme ver weg. De kosten voor de wederopbouw van Oekraïne raamt hij op 500 miljard (p. 318). Dat zal eerder 800 miljard zijn en Rusland zal nul euro betalen.

Een paar details: voor ‘zij’ die geloven (p. 56) moet zijn: voor hen die geloven. Jessica, wiens boek (p. 92) mag zijn: ‘wier’ boek, maar dat klinkt oubollig.

ISBN 978-94-935-4719-3 | Paperback | 360 pagina's noten, index | Uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts Gent, oktober 2026

© Jef Abbeel, Turnhout, oktober–november 2026 www.jefabbeel.be

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER