Het papieren continent
Het harde ontwaken van een verlamd Europa
Johan van Overtveldt en Dieter van Esbroeck

Eens noemde Mao Zedong de Verenigde Staten “een papieren tijger”. Naar analogie daarvan noemen de auteurs Europa “een papieren continent”. Daarmee typeren ze de onmacht van Europa dat zijn vertrouwen had gesteld op papier: verdragen, wetten, regelgeving, procedures en protocollen.

Het was voor Europa een enorme ontnuchtering om te ontdekken dat drie wereldleiders lak hadden aan papieren afspraken. Dat betreft de chaotische regering van president Trump, de agressieve aanpak van president Poetin en het sluwe ondermijnende beleid van president Xi Jinping.  Elk van deze drie presidenten krijgt een hoofdstuk, waarin hun aanpak wordt geanalyseerd en de vraag wordt onderzocht welke consequenties die aanpak heeft voor Europa.

De grilligheid van Trump maakt hem onberekenbaar en tot een bondgenoot waar niet langer op te rekenen valt. Europa moet leren om op eigen benen te staan.

De agressie van Poetin heeft oorlog teruggebracht in het hart van Europa en de ambities van Poetin beperken zich niet tot Oekraïne. Met cyberaanvallen en desinformatiecampagnes is hij al bezig om de Europese weerstand te ondermijnen. Europa moet snel de defensieve capaciteit verhogen en achterstanden wegwerken.

Xi Jinping is de listigste van de drie wereldleiders. Poetin heeft zich vastgewerkt in Oekraïne en is daardoor afhankelijk geworden van Chinese steun. Europa put zich uit om Oekraïne op de been te houden. En Trump vervreemdt zich in rap tempo van alle NAVO-bondgenoten. China is tot dusver de lachende derde en ontpopt zich steeds meer tot een meedogenloze concurrent van het Westen en is uit op dominantie.

In al deze gevallen schetsen de auteurs een Europa dat naïef was en zich toelegde op soft power en beleefde diplomatie. In de Inleiding stellen ze dat Europa op papier indrukwekkend oogde, maar dat achter die façade een fundamentele zwakte schuilging: een gebrek aan echte macht en aan realiteitszin. Door zijn eigen verkeerde keuzes is Europa in grote moeilijkheden terechtgekomen.  Zo erg zelfs dat het voortbestaan van het vrije, welvarende en democratische Europa nu op het spel staat.

Dan ligt de vraag voor de hand of Europa nog te redden is? En inderdaad gaat het laatste hoofdstuk over die vraag. De auteurs zetten vooral in op hernieuwde economische groei. Dat zal niet meevallen (het is “titanenwerk”), want de lijst van schier onoplosbare problemen is lang: vergrijzing, klimaatverandering, begrotingstekorten, schuldenlasten, grootschalige immigratie en moeizame integratie. Maar “een structureel gezonde economische groei is het allerbelangrijkste” om uit het slop te komen. Daarvoor worden ook allerlei beleidsaanbevelingen gedaan.

Het boek is met vaart geschreven en de auteurs onderbouwen hun betoog helder en overtuigend. Ze weten hun citaten uit diverse bronnen goed en raak te kiezen. Bijvoorbeeld deze uit 2025 van de Europese commissaris voor Defensie: “450 miljoen Europeanen zouden niet moeten smeken aan 340 miljoen Amerikanen om Europa te beschermen tegen 140 miljoen Russen die het niet kunnen opnemen tegen 38 miljoen Oekraïners”.  Dat blijft wel hangen! Of dit citaat, ontleend aan Otto von Bismarck: “Politiek is de kunst van het mogelijke, niet de kunst van het wenselijke”.

Een sterk punt is dat het boek heel goed duidelijk maak dat Europese beleidmakers zelf de problemen hebben veroorzaakt, die ze nu niet kunnen oplossen. De auteurs gewagen van een “collectieve naïviteit”, die alleen maar als “verbijsterend” kan worden omschreven. Het lage vertrouwen van burgers in hun leiders is dus terecht. Om te slagen in het traject dat de auteurs voorstellen, zal Europa over betere leiders moeten kunnen beschikken. Hoe komen we aan capabele leiders?

Een ander zwak punt in de plannen is de vergrijzing van Europa als gevolg van een verontrustend laag geboortecijfer. Het ontbreekt aan jeugd om de veelheid aan problemen met energie en passie te lijf te gaan. Bejaard Europa wil een rustige oude dag en berust erin dat het hun tijd wel zal duren. Het is dus niet alleen een kwestie van economie, maar ook van mentaliteit.

Toch zal Europa wel harde keuzes moeten gaan maken. En de tijd dringt. Het niet-aanpakken van de problemen zal anders de Europese verzorgingsstaat tot een utopie uit het verleden maken.

Daarom is het goed als dit doorwrochte boek met zijn verontrustende analyse, maar geschreven met de ambitie onze problemen te overwinnen, brede aandacht zal trekken. De wil om te overleven en eruit te komen moet wortel schieten in de geest en de mentaliteit van Europeanen wil er toekomst zijn voor aankomende generaties.

Zeer aanbevolen dus!

Johan van Overtveldt (1955), econoom, oud-hoofdredacteur van Trends en Knack en tussen 2014 en 2018 federaal minister van Financiën in België.

Dieter van Esbroeck (1996) econoom en werkzaam als economisch adviseur in het Europees Parlement. Ook verbonden aan de KU Leuven.

ISBN 9789022343227 | Paperback | 233 bladzijden | Uitgeverij Ertsberg Antwerpen | 21 april 2026

© Henk Hofman, 30 april 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.