Thuis bij Jan Steen
Gerdien Verschoor en Lea van der Vinde

Het boek opent met een levendige beschrijving van het leven en het werk van Jan Steen geschreven door Gerdien Verschoor. Toen in 1672 de oorlog met onder meer Frankrijk uitbrak, stortte de kunstmarkt in. Jan Steen kwam in de schulden terecht, maar toch bleef het bij hem een gezellige boel en was zijn kroeg het sociale middelpunt van Leidse schilders. Ook maakte hij ondanks de zorgen nog een aantal indrukwekkende schilderijen.

Na deze inleiding bespreekt Lea van der Vinde 28 schilderijen. De veelzijdigheid en het vakmanschap van Jan Steen wordt van een deskundige toelichting voorzien. Het verstilde en sobere “Bijbellezend paar”, wordt gevolgd door het exotische “De waarzegster”, en daarop volgt weer het feestelijk-drukke “De Dorpsbruiloft”. Alle drie zijn ze kort na 1650 geschilderd, maar zijn ze heel verschillend van elkaar. Van der Vinde wijst erop dat Steen zich niet vastlegde op één genre, maar de “mogelijkheden van variatie omarmde”. Veel van zijn tijdgenoten specialiseerden zich, maar Steen was heel breed in zijn thematiek.

Qua vakmanschap zal Jan Steen (1626-1679) niet veel onderdoen voor de grote drie schilders uit de zeventiende eeuw: Rembrandt, Vermeer en Frans Hals. Deze drie genieten vermoedelijk bij het grote publiek het meeste aanzien. Maar qua populariteit deed Jan Steen niet voor hen onder. Enkele uitdrukkingen die spreekwoordelijk zijn geworden, geven zijn invloed treffend aan: “een huishouden van Jan Steen” of “leven in de brouwerij brengen”.

De samenstellers van dit boek maken duidelijk dat die populariteit samenhangt met de thema’s die de schilder koos voor zijn schilderijen. Naast portretten, landschappen en historiestukken zijn het vaak genrestukken: humoristische en rommelige taferelen met rake observaties van het dagelijks leven, met technisch meesterschap weergegeven. Steen was een verteller die zijn verhalen afsloot met een morele boodschap.

Met zijn schilderijen haakte hij zelfs in op de politieke omstandigheden. In de laatste jaren van zijn leven schilderde hij Prinsjesdag. Een gezelschap Oranjegezinden is bijeengekomen in een herberg en heft het glas op de gezondheid van de jarige prins Willem III. Omdat Steen niet al zijn schilderijen dateerde, weten we niet of dit schilderij voor of na de omwenteling van 1672 is vervaardigd. Er bestond in die tijd een scherpe tegenstelling tussen Oranjegezinden en Staatsgezinden en Jan Steen maakt duidelijk waar zijn sympathie ligt [zie ook Luc Panhuysen: De Ware Vrijheid, blz. 111 en 198, Amsterdam, 2025].

Jan Steen heeft niet alleen met schilderen de kost verdiend. Hij was een aantal jaren ook herbergier en dus kende hij als geen ander de sfeer van uitbundige vrolijkheid of nijdige ruzies die kon ontstaan als feestende gasten onder invloed van de alcohol verkeerden. Op het hiervoor vermelde Prinsjesdag beeldt hij zichzelf af als de vrolijke man die het glas heft op de gezondheid van “het Nassaus basie”.

Het boek is een lust voor het oog. Tal van sprankelende afbeeldingen zijn opgenomen. Vaak is nog ingezoomd op een detail, zoals bij De bestolen vioolspeler. Op de uitsnede is fraai te zien hoe de onnozele violist, beneveld door de drank, niet door heeft dat het mooie meisje naast hem haar hand in zijn geldbuidel laat glijden. Bij schilderijen waarop veel figuren zijn geschilderd en met een wat donkere achtergrond is het altijd aan te bevelen de afbeelding op internet te zoeken. Even inzoomen en de toelichtende tekst in het boek wordt nog beter te volgen bij de reproductie.

Deze catalogus behoort bij een tentoonstelling die tot 23 augustus 2026 te bezien is in de Leidse Museum De Lakenhal. De tentoonstelling is georganiseerd omdat het 400 jaar geleden is dat Jan Steen in deze stad werd geboren.

Dit boek en de tentoonstelling zijn een aanrader voor elke kunstliefhebber!

Gerdien Verschoor is kunsthistoricus. Lea van der Vinde is eveneens kunsthistoricus en conservator bij het Mauritshuis in Den Haag. Tanja Elstgeest, directeur van Museum De Lakenhal, schreef het voorwoord.

ISBN 97894626226942 | Paperback | Omvang 112 bladzijden | Uitgeverij Waanders in samenwerking met Museum De Lakenhal | 1 april 2026

© Henk Hofman, 11 april 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER