De stressparadox

In haar inleiding meldt Eline Kraaijenvanger al dat er al vele boeken geschreven zijn over het thema 'Burn-out'. Vaak zijn dit populairwetenschappelijke boeken en ervaringsverhalen. Veel van deze beloven hetzelfde namelijk: met dit boek kom je zo snel mogelijk van je stress/ overspannenheid/burn-out af. Kraaijenvanger waarschuwt ons, dit is niet zo'n boek!


Wat is stress eigenlijk? 'Iedereen weet wat stress is en niemand weet wat het is,' schreef stressonderzoeker Hans Seyle (1907-1982) ooit. Diezelfde Seyle ontdekte dat het menselijk lichaam hetzelfde reageert bij ziekte als bij hitte, kou, uithongering etc. "Het lichaam reageert met een vast patroon, ongeacht de aard van de belasting. Hij noemde dit het 'General Adaption Syndrome (GAS)'. Ook ondekte hij dat langdurige belasting mensen zelfs ziek kon maken. Er bleek een verband te zijn tussen GAS en bepaalde soorten kanker, harte- en vaatziekten, diabetes, nierziekten enz. Hij noemde ze 'diseases of adaption' (aanpassingsziekten) Later gaf hij het de naam stressrespons. 

Walter Cannon (1871-1945) ontdekte bijna gelijkertijd dat bij hevige schrik door een hard geluid of andere prikkel de lichaamsfuncties stilvielen, zoals darmbewegingen. Het lichaam bleek zijn interne evenwicht te behouden doordat organen en orgaansystemen zich voortdurend aanpassen. (homeostase) De rol van het autonome zenuwstelsel en hormonen werd hiermee blootgelegd. Cannon gebruikte hiervoor de term stress.  

Maar het was de Tweede Wereldoorlog die duidelijk blootlegde wat voor schade extreme omstandigheden konden aanbrengen. Het bleek dat soldaten die actief in de oorloog aanwezig waren geweest, zich niet konden concentreren, duizelig en/of uitgeput waren. Sommigen voelden nauwelijks meer emoties, anderen waren totaal overprikkeld. Hiermee werd duidelijk dat traumatische ervaringen een grote invloed hebben op het lichaam. Pas na de Tweede Wereldoorlog kwam het stressonderzoek echt op gang. 

Het volgende hoofdstuk leert ons welke processen in ons lichaam in gang worden gezet bij een stressreactie. Zoals het aanzetten van een fight, flight of freeze reactie. Welke stoffen en hormonen komen daarbij vrij? Welke invloed hebben bijv, de hormonen? Wat doen de hersenen? 
Ook de laatste tijd veel gehoorde stof cortisol komt vrij. Cortisol geeft het geheugencentrum ook een seintje dat een nieuwe herinnering aangemaakt moet worden en remt op gegeven moment ook de stressrespons weer af.
Maar...  als het lichaam in staat van paraatheid blijft door allerlei omstandigheden en daardoor de cortisol actief blijft, ontstaat chronische stress. Deze constante staat van alertheid van het lichaam vraagt enorm veel energie en op gegeven moment haakt het lichaam af. O.a. het immuunsysteem verzwakt waardoor je makkelijker ziek wordt enz. En helaas, in onze moderne westerse wereld zijn er enorm veel prikkels die stress veroorzaken. 

De schrijfster vertelt over de werking van het limbisch systeem in de hersenen waarin de amygdala, ons alarmsysteem dat gevaar herkent en emoties verwerkt, een grote rol speelt bij stress. In het boek wordt de precieze functie en het belang van balans in zowel het limbisch systeem als prefrontale cortex, mede dankzij tekeningen, uitstekend uitgelegd. Maar aandachtspunt is vooral wat er gebeurt als deze balans verdwijnt. Ook dit wordt in heldere taal uitgelegd,

Verder wordt verklaard hoe het kan dat de een 'buigt en de ander breekt' zoals de kop van hoofdstuk 4 ons vraagt. Natuurlijk is een deel genetisch bepaalt maar ook de omstandigheden en omgeving (nature nurture) van een kind kan van grote invloed zijn op de buigzaamheid of breekbaarheid ofwel stressbestendigheid, van de latere volwassene. Als je onveilig bent opgegroeid, kun je meer kwetsbaar zijn en alert op misstanden dan mensen die veilig zijn opgegroeid.

"Onze eerste ervaringen met mensen in onze directe omgeving, zoals bijv. onze ouders, vormen als het ware een blauwdruk voor de manier waarop iemand de wereld ervaart, met anderen omgaat en zichzelf reguleert."

Maar naast in het huiselijke nest opgroeien is de sociale omgeving ook van belang. Heb je fijne familie of vrienden waar je terecht kunt? Of moet je veel alleen doen? Heb je mensen waarmee je je verbonden voelt? Ook interessant is het feit dat ons lichaam geen onderscheid maakt tussen fysieke dreiging of mentale scenario's zoals bij bijv. doemscenario's. 

Toch is enige mate van stress ook nodig om te functioneren. Het zet aan tot handelen en motiveert. Maar daarnaast is rust ook belangrijk. 
Helaas, is in onze huidige maatschappij met zijn AI, internet, sociale media etc. de rust ver te zoeken, daar is geen ruimte meer voor, steeds meer mensen voelen zich opgejaagd, paniekerig of opgebrand. "Stress is voor veel mensen een achtergrondruis geworden." In Nederland krijgt zelfs een op de drie mensen te maken met chronische stress en een kwart van het ziekteverzuim wordt veroorzaakt door stress, al dan niet werkgerelateerd. Hoe kan dit? Alle technologie was toch om mensen te helpen? Werk uit handen te nemen?
Helaas is juist het tegenovergestelde gebeurd. Hoe nu verder? 

Eline Kraaijenvanger biedt, zoals eerder gemeld, niet de oplossing. Ze geeft alleen mogelijkheden aan om te leren omgaan met stress of de gevolgen van stress te verminderen, stresspreventie is eveneens belangrijk. Maar vooral het inzicht in stress is belangrijk en dat is nu precies wat dit boekje ons biedt!

Eline Kraaijenvanger studeerde neurowetenschappen aan de Universiteit Utrecht en promoveert binnenkort in dit vakgebied aan het Central Institute of mental Health in Mannheim.

ISBN 9789085719021 | Paperback | 96 pagina's | NUR 770 | New Scientist Pocket Science | 28 september 2026

© Dettie, 14 november 2026

Lees de reacties op het forum en/of reageer, klik HIER