de Ongenaakbare Bolkestein (1933-2025)
Dik Verkuil

Typering van Bolkestein
Deze biografie over Bolkestein krijgt de typering: de Ongenaakbare. Ongenaakbaar heeft een meer negatieve gevoelswaarde. Uit de biografie blijkt duidelijk dat Bolkestein afstandelijk en gereserveerd kon overkomen. Soms werden mensen ronduit bot bejegend door hem. Misschien heeft hij dat zelf ook wel beseft. Jeugdvriendinnen had hij niet altijd “chic” behandeld, bekende Bolkestein aan zijn biograaf. De typering is dus juist, al waren er alternatieven denkbaar geweest. Veel van zijn medewerkers vonden hem immers een warme man en waren op hem gesteld. Dat haalt het scherpe randje er weer wat van af.

Karakter en tegenstrijdigheden
Het boek lezend stuit je op een vreemde mix van karaktertrekken.
Zo was Bolkestein een verklaard tegenstander van marxisme en communisme, maar sloot hij zijn tweede huwelijk met Femke Boersma die uit een links-revolutionair milieu kwam. De twee tegenpolen hadden desondanks een stabiel huwelijk. Volgens eigen zeggen trouwde hij met haar omdat koningin Beatrix dit had gevraagd. Maar biograaf Verkuil vermoedt dat ook een zeker conservatisme heeft meegespeeld. Bolkestein was voorstander van emancipatie van de vrouw, maar bood een journalist die hem thuis bezocht geen drankje aan “want mijn vrouw is niet thuis.” Aan het eind van zijn leven knoopte hij warme banden aan met Soumaya Sahla, die was veroordeeld voor terrorisme en twee gevangenisstraffen had uitgezeten. Bolkestein kon dus tegenstrijdig, maar ook verrassend flexibel zijn.

Vooruitziende blik en politieke stellingnames
In een aantal opzichten had Bolkestein een vooruitziende blik.
In 1991 stelde hij de multiculturele samenleving ter discussie. Integratie met behoud van de identiteit van nieuwkomers deugde volgens hem niet, omdat dit in strijd was met fundamentele Nederlandse beginselen die niet onderhandelbaar waren: scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, verdraagzaamheid en non-discriminatie.

Een dalend geboortecijfer en de vergrijzing van Europa afgezet tegen massa-emigratie schatte hij in als een gevaar. De demografische trend wettigde zijns inziens maar één conclusie: “Europa islamiseert”.

In de jaren negentig kantte hij zich tegen het NAVO-lidmaatschap van voormalige Oostbloklanden. Dit zou Rusland nodeloos provoceren. Inderdaad werkte de uitbreiding van de NAVO op Poetin als een rode lap bij een stier. Bolkestein doorzag ook dat Europa zich afhankelijk maakte van Russische gas. “Dan vraag je er om gechanteerd te worden”.

Evengoed kon hij de plank behoorlijk misslaan. Het lage opkomstcijfer bij verkiezingen zag hij niet als een probleem. De mensen waren tevreden en daarom stemden ze niet. Hij miste dus de diepe onvrede in de samenleving die kort daarop een bedding vond in het optreden van Pim Fortuyn. Die eruptie overviel Bolkestein, maar omdat confrontatie niet in de Nederlandse volksaard zat, zou het onbehagen volgens hem weer snel verdwijnen. Dat was opnieuw een verkeerde inschatting.

Onafhankelijkheid en confrontatie
Zijn onafhankelijkheid van geest is opvallend, taboes schuwde hij niet en ook vrienden zegde hij onbeschroomd de wacht aan. In 1991 confronteerde hij de toenmalige Israëlische premier met berichten over onevenredig geweld van het Israëlische leger en over mishandeling van Palestijnen in Israëlische gevangenissen.

Invloed op het politieke debat
Met zijn brede visie en geprononceerde opvattingen bereikte Bolkestein dat de VVD na jaren van teruggang weer aan de macht kwam en dat er een publiek debat op gang kwam over tal van thema’s: immigratie, integratie, islamisering, kernenergie, Europese samenwerking, ontwikkelingshulp. Dik Verkuil concludeert dat Bolkestein op een fatsoenlijke wijze reële problemen aan de orde stelde en dat de radicalisering van Fortuyn en Wilders hem niet valt aan te rekenen.

Stijl, leesbaarheid en bronnen
Verkuil heeft het boek opgebouwd uit acht delen, die - gelukkig - chronologisch geordend zijn. Zo krijgen we een beeld van zijn jeugd, zijn werkzame jaren bij Shell, zijn optreden in de Nederlandse politiek, zijn rol als minister van Defensie (hoewel hijzelf de militaire dienstplicht had ontlopen), de periode in Brussel als Eurocommissaris en zijn laatste levensjaren. Aan het begin van elk deel staat een prachtige portretfoto van Bolkestein passend bij die periode. Verder zijn er twee katernen met foto’s opgenomen, het merendeel in kleur.

Het is een dik boek geworden. Misschien had het bondiger gekund. Maar Verkuil schrijft goed, de smeuïge details maken het boek nog meer leesbaar en zeker voor mensen die de beschreven periode bewust hebben meegemaakt is deze terugblik op die turbulente jaren zeer de moeite waarde. Verkuil heeft zich buitengewoon goed ingelezen. De lijst met bronnen met daarbovenop de tientallen interviews met betrokkene en tijdgenoten is indrukwekkend. Ook kreeg hij inzage in het privé-archief van Bolkestein.
Conclusie: Dik Verkuil schreef een monumentale biografie.
Uitgever Prometheus heeft van het boek een zeer verzorgde uitgave gemaakt.

Over de auteur
Dik Verkuil (1960) is eindredacteur nieuws bij de NOS en auteur van geschiedenisboeken voor het voortgezet onderwijs. In 2019 schreef hij een biografie over “De gedrevene. Joop den Uyl 1919-1987”.

ISBN 9789044653588 | Hardcover | Omvang 775 blz. | Uitgeverij Prometheus | 12 maart 2026

© Henk Hofman, 31 maart 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER