Het einde van de wereld is een trein
Daniela Ratiu

Dit boek bespreekt de Russische bezetting van Roemenië kort na de Tweede Wereldoorlog en de vergeten hongersnood die de bevolking in Moldavië en Bessarabië in die jaren decimeerde. De hongersnood was een gevolg van extreme droogte. Twee jaar lang was er geen druppel regen gevallen. Daarnaast plunderden de Russische bezetters het gebied leeg. Naar schatting kwamen honderdduizenden mensen om van de honger.

Het boek opent met een beschrijving van het leven in een niet bij name genoemd dorp. Dit ene dorp staat symbool voor de hele regio: de hitte is moordend, de stilte onnatuurlijk en beklemmend, de honger een gesel.
De Russen maken het leven nog zwaarder dan het al is. Mensen komen om van de honger, terwijl treinen vol voedsel en goederen het land verlaten als herstelbetaling aan de USSR. Alles wat eetbaar is, wordt opgegeten. Grassen, eikels, boomschors, druivenpitjes, kikkers, slakken. In pakhuizen ligt voedsel te verrotten, maar dat is bestemd voor Rusland en wacht op transport. Tenslotte is er helemaal niets meer: geen hout, geen eten, geen kleren, geen warmte.

De hele regio komt als gevolg van de Russische terreur en de vreselijke honger in de greep van wetteloosheid. Zelfs kannibalisme komt voor; mensen zijn op zoek naar lijken om ze op te eten, behalve als ze aan tyfus gestorven zijn. Vrouwen worden verkracht door Russische soldaten in bijzijn van man en kinderen. Mensen worden doodgeschoten alsof het om een lastige vlieg gaat.

Stefan, zijn vrouw Saveta en hun vijf kinderen ontvluchten het dorp. Ze hebben treinkaartjes bemachtigd en reizen met een zogenaamde hongertrein naar het westen van Roemenië waar de toestand minder dramatisch is.

Het tweede deel van dit boek beschrijft deze treinreis. De overvolle wagons, de uitgemergelde vluchtelingen, de erbarmelijke hygiënische omstandigheden, de angst voor verraad. Plunderaars bestormen de trein. Rebellerende boeren haken de locomotief af en gaan ermee vandoor. Op stations staat de hongertrein naast treinen tot de nok toe gevuld met koeien, graan, aardolie, hout, maar ook piano’s, naaimachines, onderwijsmateriaal, huishoudelijke artikelen en noem maar op. Deze treinen gaan in de tegenovergestelde richting. De bestemming is met grote letters op elke wagon gekalkt: USSR.

Op de stations de portretten van Stalin. “Stalin lacht de vaders en moeders en kinderen vanonder zijn enorme snor toe…. Het Kinderkoor zingt: Wij danken jou, kameraad Stalin, onze Vader, voor onze gelukkige kindertijd.” Uit een luidspreker schalt de propaganda: “Grote Stalin. Jij, die de lente doet bloeien. Jij, die de aarde vrucht doet dragen. Jij, die de kinderen met jouw sterke hart liefhebt.” In de hal de huilende kinderen, de vluchtelingen in lompen gehuld, de doden die uit de hongertrein worden getild.
Na een dagenlange reis bereikt het gezin de eindbestemming, de stad Arad. Daarmee verschijnt er een glimp van hoop en redding, van de kans om een nieuw bestaan op te bouwen.

Dit boek laat zien hoe propaganda en ideologie gewoonlijk haaks staan op de rauwe werkelijkheid. In de woorden van de auteur: “De nieuwe orde werd opgebouwd met de tank, de kalasjnikov, de laarzen, de kogels, de messen, door te verscheuren. Door te verkrachten, te verpletteren en te moorden.”

In de tweede plaats is dit een indringend verslag van menselijke ontaarding als gevolg van oorlog, repressie en honger. Het slechtste kwam in mensen naar boven. Wreedheid, verraad, verkrachtingen, moordlust en zelfs kannibalisme.

Het boek is in een heel bijzondere stijl geschreven. De twee delen zijn niet onderverdeeld in hoofdstukken. Het verhaal wordt in één lange doorlopende tekst opgeschreven. Uitroeptekens en vraagtekens ontbreken. Soms wordt een zin afgebroken alsof het vervolg te gruwelijk is om op te schrijven. Maar de lezer is in staat om uit de context het vervolg van de zin af te leiden. Het gevolg van deze stijl is dat de zinnen als messen binnenkomen, als hamerslagen inbeuken op het gemoed van de lezer.

Zo kan alleen maar iemand schrijven die heel dicht bij de vreselijke gebeurtenissen uit die periode staat. En inderdaad is dit boek gebaseerd op de familiegeschiedenis van de auteur. De grootouders van de auteur zijn de ellende in Moldavië ontvlucht dankzij een reis met de hongertrein.

Het is een gruwelijk boek. Moet je zo’n boek wel willen lezen? Ik denk het wel. Er zijn mensen die er geen idee van hebben wat er kan gebeuren als de crisis van oorlog en honger uitbreekt. Een weerbare samenleving heeft burgers nodig die beseffen wat er op het spel staat in crisistijd. Lees daarom dit aangrijpende boek.

Daniela Ratiu is een Roemeense schrijver en journalist. Ze publiceerde, romans, gedichten en toneelstukken.
Charlotte van Rooden heeft het boek prima vertaald. Achterin het boek staan enkele verklarende aantekeningen van haar haar hand.

ISBN 9789083685038 | Paperback | Omvang 312 blz. | Uitgeverij Koppernik | 17 september 2026

© Henk Hofman, 28 september 2026.

Lees de reacties op het Forum en/of reageer,  klik HIER.