Athene en Sparta
De rivaliteit die de loop van de Griekse geschiedenis bepaalde
Adrian Goldsworthy

Athene in Attica en Sparta op de Peloponnesos zijn twee steden uit de Oudheid die ook nu nog tot de verbeelding spreken. In Athene getuigen de restanten van tempelgebouwen hoog op de Akropolis van de vroegere macht en glorie van de stad. De Spartanen lieten geen zichtbare sporen na van hun status als militaire macht in Griekenland. Voor toeristen is er in Sparta weinig te zien, maar in Athene des te meer.

Adolf Hitler zag Sparta als een voorbeeld voor nazi-Duitsland. Hij prees de Spartanen omdat ze zwakke baby’s direct na de geboorte doodden. Volgens hem was Sparta ‘de sterkste raciale staat in de geschiedenis’ [bron: Laurence Rees, In de geest van de nazi’s, blz. 107]. Toen in 1942 een Duits leger bij Stalingrad omsingeld werd door de Russen, kregen de ingesloten soldaten te horen dat ze net als de vroegere Spartaanse soldaten tot de dood toe moesten strijden. Een Spartaanse soldaat keerde immers van het slagveld terug of mèt zijn schild of òp zijn schild. Voor weer andere eigentijdse leiders is de Atheense democratie een bron van inspiratie.

Adrian Goldsworthy maakt in dit boek duidelijk dat het een vergissing is om Athene en Sparta als volstrekte tegenpolen te zien. Zeker botsten ook ideeën op elkaar: democratie tegenover aristocratie; cultuur tegenover militarisme; vrijheid tegenover discipline. Ook de Atheense democratie werd echter na verloop van tijd steeds agressiever en had zijn beperkingen. Het stemrecht was voorbehouden aan mannelijke burgers, nieuwe ingezetenen kregen geen burgerrechten en bondgenoten waren schatplichtig aan de stad.

De rivaliteit tussen deze twee steden is het centrale thema van dit boek. De focus ligt dus op politiek, heerschappij en oorlog, minder op kunst en filosofie.

Athene en Sparta waren bondgenoten in de strijd tegen het Perzische Rijk. Sparta had het sterkste leger en Athene de sterkste vloot. In deze combinatie en gesteund door andere Griekse steden werden twee grootschalige Perzische invasies afgeslagen. Goldsworthy beschrijft heel boeiend hoe de oorlog verliep, welke krijgstactieken werden ingezet en hoe het mogelijk was dat de sterkste militaire macht uit die tijd werd verslagen door de Grieken.

De Griekse steden weten dus het Perzische juk te ontlopen, maar raken daarna verwikkeld in onderlinge rivaliteit. Beide partijen zoeken naar bondgenoten en in 431 v. Chr. ontlaadt de spanning zich in de Peloponnesische Oorlog. Die duurt maar liefst dertig jaar, brengt beide steden aan de rand van uitputting, maar eindig met de nederlaag van Athene.

Voor Sparta was het een zogenaamde Pyrrhusoverwinning. Het dalende geboortecijfer, de verliezen in de oorlog, de slachtoffers die vielen na een grote aardbeving en de opstand van tot slaafgemaakten hadden de gevechtskracht van de stad ondermijnd. Voor beide steden gold dat hun bloeitijd voorbij was. Andere plaatsen zoals Korinthe en Thebe speelden een steeds belangrijkere rol en uiteindelijk onderwierp de Macedoniër Alexander de Grote heel Griekenland inclusief Attica en de Peloponnesos aan zijn gezag.

Het boek van Goldsworthy voldoet aan de wetenschappelijke standaard van grondigheid en deskundigheid, en is tegelijk heel toegankelijk geschreven. Een knappe prestatie!

Het fotokatern, grotendeels in kleur, telt dertien bladzijden. In de tekst zijn vijftien kaarten opgenomen die de beschrijving van militaire operaties verduidelijken.

Adrian Goldsworthy is een gelauwerde historicus met een grote expertise op het gebied van de Oudheid. Hij promoveerde op een onderzoek naar de opbouw en inzet van het Romeinse leger. Hij was docent aan Cardiff University en London University. Tegenwoordig legt hij zich uitsluitend toe op het schrijven van non-fictie en is zijn oeuvre inmiddels indrukwekkend.

Het boek is goed vertaald door Roelof Posthuma. De vormgeving van het omslagontwerp (Bij Barbara) en het binnenwerk (Studio Mol) zijn heel geslaagd. Kortom: een aantrekkelijke uitgave voor liefhebbers van goedgeschreven non-fictie van wetenschappelijke kwaliteit.

ISBN 9789401921442 | Paperback | Omvang: 587 blz. | Uitgeverij Omniboek | 16 juli 2026

© Henk Hofman, 30 juli 2026

Lees de reacties op het Forum en/of reageer, klik HIER.